Heerlijk oog voor coulissen van Windsor

Views of Windsor, aquarellen van Thomas en Paul Sandby. Rijksmuseum in Amsterdam, tot en met 13 augustus, catalogus ¿ 55,-....

Hun onderwerp was Windsor Castle, de residentie van de Britse koninklijke familie. Ze legden nauwgezet het leven vast op het kasteel, de omringende parken en landerijen. Ze hoorden tot de oprichters van de Royal Academy, een van hen was er de eerste hoogleraar architectuur. Ze hadden een opleiding tot militair tekenaar genoten, maar ontwikkelden zich tot de grootste landschapsaquarellisten van hun eeuw. Hun werk hoort tot de lievelingen in de verzameling van het Engelse koninklijk huis.

Er gebeurt veel in de tekeningen en aquarellen van de broers Thomas en Paul Sandby. Ze waren zich bewust van de hoogtepunten en hoogtijdagen in het leven op Windsor Castle. Ze legden een vuurwerk vast als de finale van een nachtelijk feest. Ze waren erbij toen het kasteel leegliep en de terrassen volstroomden omdat iedereen de baan van een komeet wilde zien. Ze volgden de eerste paarderaces op het nabijgelegen Ascot, zagen paartjes verliefd worden in de theekoepel bij de bowlingbaan en de heren uitrijden op hun edele paarden.

Ze schilderden het kasteel vanuit alle mogelijke hoeken en gaten; inclusief het park, de landerijen, vijvers, bloemperken, dierentuinen en gazons, de vele poorten, trappen, terrassen, muren en wallen. Het beeld van het kasteel, dat de broers vastlegden, beslaat een halve eeuw. Hun aquarellen zijn hoogtepunten in de landschaps- en architectuurstudies van hun dagen geworden, ongeëvenaard in schoonheid en invulling, in zekere zin volmaakt.

Wat ze zo bijzonder maakt is niet die volmaaktheid, en ook niet de vorstelijkheid van het onderwerp, maar hun gevoel voor detail, voor iets dat pas veel later 'human interest' zou gaan heten. Ze hadden een heerlijk oog voor het triviale, het gewone leven, en gaven het weer in kleine taferelen op de voorgrond of een hoek van de kasteelgezichten die ze schilderden. Je zou er het panorama zelf door vergeten.

Een keffertje valt speels uit tegen de bezem van een schoorsteenveger die langs loopt. Een dartel hondje holt mee met een hoepelende jongen. Een brutale kwispelaar probeert een snoepje van een kind te stelen. Er is bijna geen tafereel in hun Views of Windsor zonder zo'n wakker hondje.

Het Windsor van de gebroeders Sandby was het Windsor van de achttiende eeuw, maar het had een nog middeleeuws en boers karakter. Het kasteel was groots, grootsteeds zelfs in zijn omvang, maar het leven was landelijk. Het moet de drukte gekend hebben van meiden en knechten, koetsiers en paardejongens, boeren en tuinders, bakkers, smeden, metselaars, timmerlieden en steenhouwers. Er was een leger werkvolk in de weer en een troep soldaten, die daar weer een oogje op hield.

De Engelse koninklijke familie bezit een van de grootste particuliere kunstcollecties ter wereld, die onder andere twintigduizend tekeningen en tienduizend aquarellen omvat, ondergebracht in de Royal Library van Windsor Castle. De verzameling Sandby's, die nu in het Rijksmuseum in Amsterdam is te zien, komt uit de privé-collectie van koningin Elisabeth II. Zij bezit zo'n zeshonderd tekeningen en aquarellen van de broers. Ze zijn bij de Engelse koninklijke familie nog steeds geliefd, zowel Elisabeth als haar moeder heeft recentelijk nog werken van de Sandby's verworven. Haar verzameling is nu voor het eerst buiten Engeland te zien.

Thomas Sandby woonde zelf op het kasteelterrein. Hij was als militair topograaf en architect in dienst van de oom van koning George III, prins William Augustus, hertog van Cumberland. Toen deze koninklijk opzichter van Windsor Great Park werd, ging Thomas mee als plaatsvervanger en kreeg een cottage in het park. Thomas' vroegere huis is nu 'Royal Lodge', de Windsor woning van de Britse koningin-moeder. Zijn broer Paul heeft nooit op Windsor gewoond, maar moet vaak bij Thomas gelogeerd hebben.

In het bijbehorende boek wordt de geschiedenis van het kasteel beschreven, de oudste continu bezette fortificatie ter wereld, door Willem de Veroveraar als een voorlopige versterking op een natuurlijk kalkplateau aan de Theems bij Windsor gebouwd. Het kasteel veranderde in de eeuw van de Sandby's van versterking tot koninklijke residentie. Er wordt, op hun tekeningen, al veel gebouwd, maar de grote veranderingen kwamen pas later.

Over de jeugd van de broers is weinig bekend. Pas later in hun leven zijn hun sporen duidelijker te volgen. In hun werk uit Windsor is vaak niet meer op te maken wie wat schilderde. In het algemeen hield Paul zich meer met het kasteel bezig en Thomas met het omliggend landschap. Ze waren vrij te gaan en staan waar ze wilden en kenden, zo te zien, geen beperkingen.

In hun aquarellen, hoezeer ze ook gericht zijn op de architectuur van kasteelcomplex en landschap, heerst het volle leven. Vonken spatten van de slijpsteen van een scharensliep, die zijn werk doet naast een poort. Door de poort passeren een door ezels getrokken waterwagen en een schoorsteenveger met zijn hulpje, een geit knabbelt aan het struikgewas achter het hok van de wacht. Achter de poort zelf, en daar ging het kennelijk om, doemt de St.George's Chapel op.

Dezelfde poort vanaf de andere kant gezien biedt weer een ander tafereel: uit een getralied venster hoog boven de poort hengelt een gevangene met een emmer aan een touw om een aalmoes, twee soldaten staan lummelend toe te kijken, een volksvrouw sjort aan een dronkelap. Op hun tekeningen gebeurt altijd wat. Het kastelencomplex verandert in hun manier van kijken van hoofdonderwerp tot decor voor dat volle leven.

Het gaat de kunstenaars om het Horseshoe Cloister, maar wat je ziet zijn een paar steenhouwers die stenen op maat zagen, achter een poortje verder in beeld is een meid de was aan het doen, het gebouw zelf fungeert alleen nog als achtergrond. Hetzelfde gebeurt met de Norman Gateway, het poortgebouw is nauwgezet weergegeven, maar de blik wordt gevangen door een bedelvrouw met houten been, die de weg strompelend aflegt. Vrijwel elk kasteelgezicht is zo ingevuld, met een tuinman die bloemen begiet, een bedelaar die toesnelt als een ruiter zijn paard inhoudt.

De broers legden naast dat gewone leven ook een paar hoogtepunten uit hun geschiedenis van Windsor Castle vast. Het passeren van een meteoor was op de avond van 18 augustus 1783 met het blote oog te zien. Een groep mensen op een terras kijkt ernaar en wijst. Ze schilderden het vuurwerk in 'The Castle from Datchet Lane on a rejoicing night', een vuurpijl schiet knetterend de lucht in en verlicht een deel van het kasteel, het vreugdevuur weerkaatst in de tegenover liggende gebouwen. Op de voorgrond gebeurt weer iets: een groepje feestgangers zoekt met een fakkel de weg naar huis in het donker.

Zo zagen de Sandby's het leven het liefst, naar wat er zich afspeelde. De Town Gate hangt scheef in zijn hengsels, een paar komt voorbij in een koets, een jongen speelt met een hoepel. Leven genoeg, maar het accent ligt in de coulissen, bij een soldaat die leunend op een hekje flirt met een dienstmeid. Het is een tekening vol verhaal: wat ze beiden niet zien, de soldaat en het dienstmeisje, is dat in een bovenraam een oude vrouw mee luistert.

Zo keken de Sandby's, met de ironie van hun pen, naar King's Gate en zagen buiten de poort een geestelijke die vol verachting een afwerend gebaar maakt naar een bedelaar. Ze waren meesters in het afbeelden van dieren; de koeien en paarden in het veld, de herten en struisvogels in het dierenpark, de brutale hondjes van al hun prenten. Ze detailleerden het landschap tot in elk bloemblad en zagen tegelijkertijd ook weer hoe uiterst zorgvuldig de gazons werden bijgehouden: daar werd niet gespit of gemaaid, ze werden gerold en geveegd, zelfs gestreeld. Alleen zie je daar nergens hun hondjes, die gazons waren toen al heilig.

Willem Ellenbroek

Meer over