Heeft deze verdachte een puberbrein?

Vanaf volgende week kunnen jongeren tot 23 jaar worden berecht volgens het jeugdstrafrecht. Niet de biologische leeftijd maar de fase van ontwikkeling is cruciaal.

VAN ONZE VERSLAGGEEFSTER MARJON BOLWIJN

AMSTERDAM - Het strafrecht gaat meer rekening houden met de ontwikkeling van het puberbrein. Criminele jongeren van 18 tot 23 jaar waar nog 'muziek' in zit, kunnen vanaf 1 april worden berecht volgens het jeugdstrafrecht, ook al zijn ze officieel volwassen.

De rechterlijke macht en de jeugdhulpverlening zien de wet als winst omdat er meer rekening kan worden gehouden met verschillen tussen jongvolwassenen. 'Zolang iemand nog in ontwikkeling is en kan worden bijgestuurd, is het strakke pedagogische klimaat van een jeugdinrichting te verkiezen boven de kale detentie in de volwassen gevangenis, waar de kans op verharding groter is en een jongere de hele dag voor de televisie kan hangen', zegt jeugdrechter Ronny van de Water van de rechtbank in Amsterdam.

Het jeugdstrafrecht staat in het teken van (her)opvoeding en ontwikkeling om recidive te voorkomen. Sancties als nachtdetentie en elektronisch toezicht kunnen ruimer worden toegepast, zodat de veroordeelde overdag naar school of werk kan. Ook kan bij voorlopige hechtenis huisarrest worden opgelegd, thuis of bij familie in een ander deel van het land om de veroordeelde uit zijn negatieve omgeving te halen. De maximumstraf is met twee jaar lager dan in het volwassen strafrecht.

Voortaan zal niet de biologische leeftijd maar de ontwikkelingsfase van een verdachte tot 23 jaar bepalen of het volwassen of jeugdstrafrecht wordt toegepast. Uit hersenonderzoek blijkt dat iemand voor zijn 23ste levensjaar minder goed zijn impulsen kan beheersen, gebrekkige empathische vermogens heeft en de consequenties van zijn daden nog niet overziet. Het feit dat hij nog in ontwikkeling is, betekent dat er nog kan worden bijgestuurd om herhaling te voorkomen, zegt forensisch jeugdpsychiater Theo Doreleijers.

De groep 16- tot 23-jarigen heeft relatief gezien een groot aandeel in de totale criminaliteitscijfers. Zij begaan eenderde van het totaal aantal misdrijven. In 2012 bijvoorbeeld werden 36 duizend 18- tot 23-jarigen verdacht van een strafbaar feit en werden er 33 duizend veroordeeld. Van de jonge gedetineerden is 95 procent van het mannelijk geslacht. Van hen heeft 90 procent een gedragsstoornis en bijkomende stoornissen als adhd, depressie of autisme.

Doorgewinterde criminele jongeren van 16 jaar en ouder die ernstige geweldsmisdrijven en zedendelicten plegen kunnen juist zwaarder worden gestraft, via het volwassen strafrecht. Zo kan jeugd-tbs voor een jongere met een ernstige ontwikkelingsstoornis of psychische aandoening, na afloop worden omgezet in tbs met dwangverpleging voor onbepaalde tijd. Tot nu toe konden minderjarigen maximaal 7 jaar tbs krijgen. Bij een ernstig misdrijf als een zeden- of geweldsmisdrijf is het enkel opleggen van een taakstraf niet meer mogelijk.

Met name die mogelijkheid voor zwaardere sancties leidt tot kritiek. Het staat haaks op het uitgangspunt dat een adolescent nog in ontwikkeling is, vindt jeugdpsychiater Doreleijers. 'De wetgever gebruikt wetenschappelijke inzichten over de hersenontwikkeling om tegelijk strafverzwaringen te legitimeren. Kale detentie is de slechts denkbare plek voor adolescenten, omdat hun ontwikkeling er stilstaat en ze het risico lopen te verharden.'

Of daadwerkelijk meer 18- tot 23-jarigen als minderjarige zullen worden vervolgd, zal afhangen van de alertheid van de rechterlijke macht. Het Openbaar Ministerie moet kort na de arrestatie de reclassering opdracht geven te onderzoeken of jeugdstrafrecht op zijn plaats is. En dan heeft het alleen zin als de reclassering snel handelt, stelt advocaat Mariken Rijser, die veel jonge verdachten verdedigt. 'Persoonlijkheidsonderzoeken willen weleens maanden duren en dan zit de adolescent al die tijd toch in voorlopige hechtenis tussen verharde criminelen.'

Jeugdofficier van justitie Linda Dubbelman wijst erop dat het OM vaak al na het eerste verhoor een beslissing kan nemen. 'In het besluit meteen jeugdstrafrecht toe te passen weegt mee of de verdachte thuis woont, nog naar school gaat of door zijn verstandelijke vermogens als minderjarige kan worden beschouwd. De rechter kan tijdens de zitting ook nog besluiten het jeugdstrafrecht toe te passen.'

-------

DEZE JONGEN KOMT WEL IN AANMERKING VOOR ADOLESCENTENSTRAFRECHT

In een huis van bewaring zit al vier maanden een 19-jarige Amsterdammer. Hij is in het najaar gearresteerd met een groep vrienden van 15 tot 17 jaar op verdenking van afpersing van middelbare scholieren. Ze zouden tientallen leerlingen onder bedreiging maandenlang na schooltijd geld, telefoons, koptelefoons en kleding afhandig hebben gemaakt.

De drie minderjarige afpersers zijn geschorst uit voorlopige hechtenis. De 19-jarige zit nog vast . Hij is volgens de wet volwassen, maar zou volgens jeugdrechter en rechter-commissaris Ronny van de Water beter af zijn in een jeugdgevangenis. 'Door zijn achtergrond heeft hij gedragsproblemen. Hij wordt snel agressief. Tijdens het verhoor maakte hij geen verharde indruk.'

Volgens Van de Water is het een jongen in wie 'muziek' zit. Hij woont bij zijn pleegmoeder, heeft weliswaar zijn middelbare school niet afgemaakt, maar op het moment van zijn arrestatie had hij een parttimebaan van 20 uur. 'Nu zit hij al maanden lang de hele dag televisie te kijken in zijn cel', aldus de jeugdrechter.

'Met het adolescentenstrafrecht had hij nachtdetentie kunnen krijgen in een jeugdinrichting, zodat hij zijn baan had kunnen behouden. Dan had hij psychologische begeleiding gekregen en een mentor om een plan te maken voor de toekomst. Dat maakt de kans op recidive bij zo'n jongen veel kleiner, omdat ingezet wordt op bijsturing en ontwikkeling.'

---------

KOMEN NIET IN AANMERKING

Jongvolwassenen die worden verdacht van een ernstig misdrijf zoals verkrachting, fraude of betrokkenheid bij een liquidatie maken geen tot zeer weinig kans om in aanmerking te komen voor jeugdstrafrecht. Zeker als diegene een strafblad heeft en structureel geweld gebruikt, geen verantwoordelijkheid toont voor zijn daden, omdat hij tijdens het verhoor ontkent of zwijgt terwijl de politie duidelijke aanwijzingen heeft dat hij het strafbare feit heeft gepleegd. Denk aan een verdachte van een overval of liquidatie die op heterdaad is betrapt met een bivakmuts op en een wapen in de hand. Of een verdachte van creditcardfraude, die op bewakingscamera's shoppend in dure winkels te zien is en afrekent met een vervalste credit card. Het gaat dan om zorgvuldig voorbereide delicten van jongvolwassenen die kiezen voor een crimineel bestaan en niet om impulsieve daden van adolescenten met een puberbrein. Een uitzondering zou kunnen worden gemaakt voor zwakbegaafde adolescenten die door een doorgewinterde crimineel zijn aangezet een zwaar delict te plegen en als katvanger dienen.

Meer over