Hartstocht boven barokkerig zingen

EN HET geschiedde, dat bezoekers van de Nederlandse Bachvereniging na afloop van Bachs Magnificat in Naarden een briefje onder de ruitewisser vonden met de woorden: 'Mijn koor hebt u vandaag niet gehoord.' Was getekend: Charles de Wolff, dirigent....

ROLAND DE BEER

Het klopte, want het was Jos van Veldhoven die in december 1983 een 'Bachvereniging-nieuwe stijl' presenteerde. Het oude koor was een half jaar eerder met groot tumult opgestapt. Als 'Bachkoor Holland' zochten De Wolff en zijn heerschaar een toekomst in Leiden.

Van Veldhoven kreeg de opdracht een kleiner koor samen te stellen, dat de werken van Bach, en van J.L. Bach, J.C. Bach, J.Chr. Ludwig Bach, J. Michael Bach, Carl Ph.E. Bach, W.F. Bach en andere familieleden en tijdgenoten van Bach, zou uitvoeren met ondersteuning van een eigen barokorkest.

Van Veldhoven heeft De Wolff eens bijna ontmoet, in een trein naar Groningen. Het leidde niet tot een verstandhouding. 'Toen ik hem opzocht, drie wagons meer naar voren, lag hij te slapen.'

'Enorm respect' heeft hij voor de stichters van de Naardense Bachtraditie. 'Als je tien jaar geleden Monteverdi of Bach op een affiche zette, zaten er meteen driehonderd mensen in een Amsterdamse Kerk. Tegenwoordig gaat dat nergens meer vanzelf. Maar wel in Naarden, daar zitten 750 mensen naar een stuk van Francisco Valls te luisteren waar je in Amsterdam nog geen 200 voor op de been krijgt. Bedenk dat er jaarlijks zo'n zevenduizend mensen naar onze Matthäus Passion luisteren. Die hoorden in '83 nog het Residentie Orkest en 120 koorleden en een enorm jongenskoor. Een jaar later was alles een halve toon lager, en met een traverso - er is geen plek op de wereld waar dat zo is gegaan.'

Mochten Naarden-habitués als O. Ruding en H. Vonhoff aanvankelijk nog hun bezwaren hebben tegen het fenomeen van de mannelijke alt, een paar jaar later was er al een countertenor - René Jacobs - die de Passion dirigeerde.

'We hebben veel musici uitgenodigd die nooit een Matthäus hadden geleid. Zoals Jos van Immerseel, Ton Koopman, Jacobs en Ivan Fischer', zegt Van Veldhoven, die behalve repetitor ook artistiek leider is van de Bachvereniging, en zelf niet meer dan de helft van de Bachvereniging-projecten voor zijn rekening neemt. 'Dat is toch het geheim waardoor zo'n traditie levendig blijft', zegt Van Veldhoven.

In de Amsterdamse Westerkerk dirigeert hij zaterdag Bachs Weihnachts Oratorium. Van de Westerkerk naar Den Haag, Rotterdam, Naarden, Gouda, Leeuwarden, Enschede, Utrecht. Van kerk naar zaal naar schouwburg. 'Alleen al in de nagalm zit tien seconden verschil', schat Van Veldhoven. 'De koorzangers passen zich daar tegenwoordig moeiteloos bij aan. Er is een nieuw type koor ontstaan.'

Geen Matthäus, geen première van Carissimi, Colizzi, Cossoni of Cozzolani (Van Veldhoven: 'Veel repertoire dat hier nooit eerder te horen was'), of men ziet weer andere gezichten in het koor dan de vorige keer. Van alle groepen die zich hebben verenigd in het 'Jaar van de Ensembles' heeft de Bachvereniging het grootste adressenbestand. Aan de uitvoeringen hebben in twaalf jaar minstens 120 verschillende koorzangers meegewerkt. 'Dat is mijn lot', zegt Van Veldhoven, die de kern nog ieder jaar aan audities onderwerpt, en wekelijks nieuwe kandidaten test op vibrato-controle, intonatie en flexibiliteit ('Liever hartstocht dan barokkerig zingen').

'Naarmate ik beter selecteer, is het risico groter dat ik ze weer kwijtraak, aan Koopman of het Omroepkoor of het Nederlands Kamerkoor, of aan Philippe Herreweghe in Gent. Of ze worden solist. Het koor wordt niet gehonoreerd.' Een bindmiddel is de Cappella Figuralis, een elitegroep uit het koor, waarmee hij vooral muziek uit de periode 1600-1700 uitvoert.

Verschillen tussen de Bachverenigingen-oude en nieuwe stijl zijn na te gaan via cd's met opnamen uit de jaren vijftig onder leiding van Anthon van der Horst en Szymon Goldberg. Ook na te gaan, is hoe sterk de ene Bachvereniging-nieuwe stijl kan afwijken van de andere. Daarvan getuigen de hit-cd's met de Matthäus, de Johannes en het requiem van Mozart met Ton Koopman en diens Amsterdam Baroque Orchestra, tegenover de opnamen van Bachs Hohe Messe en het requiem van Biber onder leiding van Gustav Leonhardt.

Van Veldhoven: 'De koorklank verandert bij elke dirigent. Koopman werkt lang aan details waarvan je je afvraagt of die in een grote ruimte wel te onderscheiden zijn. Het gekke is dat dat in de grotere samenhang tot enorme veranderingen leidt. Ze gaan de adem anders indelen, een andere resonans maken. Dirigeert René Jacobs, dan wordt alles op z'n kop gezet. Hij voegt heel nieuwe aspecten toe, omdat hij een van de weinige vocalisten is die leiding geven. Ik weet niet wie gelijk heeft, maar de achttiende-eeuwers zelf beschrijven hun eeuw altijd als een vocale eeuw.'

In januari verschijnt een tweede requiem van de zeventiende-eeuwer Heinrich Biber. De Orgelmis van Haydn, een recent prachtproject met Ton Koopman, heeft de plaat niet gehaald. 'Te weinig projecten van de Bachvereniging hebben de plaat gehaald.'

En dat terwijl de standaard van het zingen zo is verbeterd.

'De leesvaardigheid. Snel tot resultaten komen. Van zulke redelijke zangers hebben we zó een groep van vijftig bij elkaar. Maar zo'n zanger beheerst gemiddeld drie trillers, is niet thuis in de zestiende eeuw, heeft geen speciaal commitment voor een stijl. Het blijft toch vaak bij een oppervlakkig bovenlaagje. De studietijd die barokviolisten aan hun instrument besteden is ook niet te vergelijken met die van hun historische voorbeelden. Goede strijkers op de barokafdelingen van de conservatoria zijn geen twee weken binnen of ze zijn al weer buiten, op tournee met La Petite Bande of een ad hoc-groep.'

Bachvereniging, met Weihnachts Oratorium o.l.v. Jos van Veldhoven, t/m 24 december in Amsterdam, Den Haag, Rotterdam, Naarden, Gouda, Leeuwarden, Enschede en Utrecht.

Cd's:

Bachvereniging o.l.v. Leonhardt: Bachs Hohe Messe (Deutsche Harmonia Mundi GD77040), en werk van Valls en Biber (DHM 5472-77277). Met Amsterdam Baroque Orchestra o.l.v. Ton Koopman: Mozarts Requiem (Erato 2292-45472), Bachs Matthäus (Erato 2292-45814) en Bachs Johannes (Erato 4509-94675). Bach-motetten o.l.v. Jos van Veldhoven (eigen promotie-uitgave). Historische opnamen: Matthäus o.l.v. Anton van der Horst (Vanguard 1883/85), Cantates en fragmenten o.l.v. Van der Horst en Szymon Goldberg (Philips 438 772-2-0178).

Dit is aflevering 3 in een serie over ensembles. Eerdere afleveringen betroffen het Nieuw Ensemble (3 november) en het Altena Ensemble (24 november).

Meer over