'Harry Potter vlucht voor een klein meisje'

'Ik wilde bewijzen dat de Russische humor leuker is dan de Britse', zegt de schrijver Dimitri Jemets in Moskou. Onlangs verbood de rechter in kort geding de Nederlandse uitgave van zijn Tanja Grotter en de Magische Contrabas....

door Corine de Vries

Lijkt Tanja Grotter op Harry Potter? Harry is een klein, keurig Brits jongetje in een lange zwarte mantel met een brilletje op zijn neus en een litteken op zijn voorhoofd. Tanja is een Russische wildebras, een lekker ding met een pukkel naast haar neus in een gescheurde leren jas en strakke spijkerbroek. Harry gaat naar Zweinsteins Hogeschool voor Hekserij en Hocus-Pocus, is goed in zwerkbal en vliegt op een bezemsteel. Tanja woont in een inrichting voor ongehoorzame jonge tovenaars, is een kei in drakenbal en vliegt op een contrabas. Haar vriendjes vliegen rond op een stofzuiger, een viool, drums, een stoffer en een divan.

'Tanja lijkt in niets op Harry. Ze is een rebel, onvoorspelbaar en vaak onuitstaanbaar. Iedereen die mijn boeken echt leest, zal dat onmiddellijk opmerken', zegt Dimitri Jemets, de auteur van het in Nederland door de rechter verboden Tanja Grotter en de magische contrabas', in zijn krappe appartement in Moskou. Het ledikantje van Jemets' derde kind staat vlak achter de bureaustoel waarop hij werkt aan het vijfde deel van de Tanja Grotter-serie. In Rusland zijn van de eerste vier delen al bijna zeshonderdduizend exemplaren verkocht. De 29-jarige filoloog werkt snel. Hij schreef al dertig kinderboeken, waarvan in totaal anderhalf miljoen exemplaren werden verkocht. Halverwege 2004 verwacht Jemets dat alle acht delen van de Tanja-serie in de boekhandel te koop zullen zijn.

De Nederlandse uitgever Byblos wilde op 8 april de vertaling van het eerste deel van de Tanja Grotter-serie uitbrengen. De auteur van Harry Potter, J.K. Rowling, wist dit in een kort geding te voorkomen. Een rechter in Amsterdam bepaalde dat Tanja Grotter geen parodie is, maar een kopie waarmee de auteursrechten worden geschonden. 'Voor een parodie is het boek niet grappig en contrasterend genoeg', oordeelde de rechter. De uitspraak is een belangrijke overwinning voor Rowling en licentiehouder Time Warner, die ervan uitgaan dat de zaak een precedentwerking zal hebben in de rest van Europa. Byblos en de Russische uitgever Eksmo lieten deze week weten in hoger beroep te gaan.

Tanja Grotter heeft een 'morele overwinning' behaald op Harry Potter, meent auteur Jemets. 'Potter is op de vlucht geslagen voor een klein meisje, uit angst voor competitie. Toen Tanja net in Rusland verscheen, waren de uitgevers van Harry Potter sceptisch. Ze dachten dat niemand het boek zou kopen. Maar nu overtreft Tanja Grotter Harry Potter op alle ranglijsten. Daarvan zijn Rowling en Time Warner geschrokken. Ze zetten nu alles op alles om Tanja uit Europa te weren. Rowling werd in de rechtszaal vertegenwoordigd door vier advocaten. Byblos had er maar een. Dat bewijst hoe bang ze zijn voor Tanja.'

De strijd is nog lang niet gestreden, denkt Jemets. 'De eerste rechtszitting duurde maar drie uur. De rechter had niet eens de tekst van Tanja Grotter gelezen. Ze vergeleek alleen maar de omslagen van de boeken. Die lijken inderdaad veel op elkaar. Dat is de bedoeling, lezers moeten weten dat het een parodie betreft. Maar met mijn tekst schend ik absoluut de auteursrechten niet. Ons belangrijkste doel in het hoger beroep is dat de rechter echt naar het geschrevene zal kijken. Dat filologen, kunsthistorici en literaire critici een deskundig oordeel mogen geven. Je kunt een meisje niet alleen veroordelen omdat ze een wees is met een pukkel op haar gezicht.'

Jemets wil heel graag dat Europa met Tanja Grotter kennismaakt. Van bescheidenheid heeft de jonge auteur geen last. Hij denk dat Tanja al snel populairder zal zijn dan Harry.

'Dat is in Rusland ook gebeurd. De humor in mijn boeken is herkenbaarder voor de Europese lezer. Ik maak veelvuldig gebruik van de Slavische en Griekse mythologie. Die staan dichter bij de Europese cultuur dan de Anglo-Amerikaanse culturele tradities, waarop Harry Potter is gebaseerd. Daarom is Rowling zo bang voor Tanja.'

'Tanja Grotter is zo duidelijk een parodie', verzucht Jemets voor de zoveelste keer. Hij pakt het derde deel van de serie, Tanja Grotter en de Gouden Bloedzuiger, uit de kast. In zijn werkkamer staan de Tanja's vreedzaam naast de Harry's op één boekenplank. 'Hoe kan je nu zeggen dat Tanja een kopie van Harry is, als er in mijn boeken nóg een Harry Potter-parodie rondloopt: Horry Poeper, een bescheiden Brits jongetje. Hij zit op een andere tovenaarsschool en is vreselijk verliefd op Tanja. Hij stuurt haar bloemen en cupido's, maar Tanja wil niks van hem weten. In deel drie wordt Horry Poeper omringd door een grote groep trainers en 'madvocaten', magische advocaten. Hij probeert te ontsnappen om Tanja te ontmoeten. Als dat geen parodie is, dan weet ik het niet.'

Al voordat hij aan de Tanja-serie begon, realiseerde Jemets zich dat zijn tegenstander rijk en machtig is. 'Mijn handen jeukten. Ik wilde bewijzen dat de Russische humor leuker is dan de Britse. Ik wilde een boek schrijven dat een parodie zou zijn, maar tegelijkertijd interessanter en succesvoller dan het origineel. Don Quichot van Cervantes is ook een parodie, maar niemand leest het origineel nog.'

Russische critici waren vorig jaar overwegend negatief over Tanja Grotter en de Magische Contrabas. De krant Komsomolskaja Pravda schreef dat de plot wel heel veel op Harry Potter en de Steen der Wijzen lijkt. 'Het is plagiaat', oordeelde literatuurprofessor Oleg Kling in Moskovski Komsomolets. Novaja Gazjeta raadde het boek af. 'In tegenstelling tot Harry Potter, die kinderen respect en liefde bijbrengt voor school, leraren en vaderland, propageert Tanja Grotter slechte grappen, grof taalgebruik en kattenkwaad.'

Meer over