Haneke, Kiarostami en Moretti zoeken naar rafelige scheuren in onze tijd 71 Willekeurige fragmenten uit een ijzige maatschappij

Nieuwe films van Michael Haneke, Abbas Kiarostami en Nanni Moretti behoren op de openingsdag van het 24ste International Filmfestival Rotterdam al meteen tot de toppers van het hele programma....

Van onze verslaggever

Peter van Bueren

ROTTERDAM

Typisch films die, zoals een bevlogen staatssecretaris Aad Nuis woensdagavond dat zo mooi omschreef, 'de rafelige scheuren in onze tijd' laten zien en voelen.

Michael Haneke imponeerde in 1988 al met Der siebente Kontinent, die hij vier jaar later vervolgde met Benny's Video. Beide films gingen over de verkilling in de hedendaagse maatschappij. Uitgangspunt van 71 Fragmente, die hetzelfde thema heeft, is een bankoverval in Wenen. De avond voor kerstmis 1993 loopt een 19-jarige student laconiek een bank binnen en vuurt zijn pistool af op de rij wachtenden voor het loket. Daarna wandelt hij naar buiten, gaat in zijn auto zitten en schiet zichzelf dood.

In een realistische, documentaire stijl legt Haneke welgeteld 71 fragmenten achter elkaar waarin verteld wordt over het leven van de mensen die bij het bankdrama betrokken waren.

Willekeurige personages, die willekeurige slachtoffers worden, in een willekeurig aantal fragmenten.

Wanneer zij uit hun eigen leven en uit de film verdwijnen, weet je inmiddels iets meer van hen. Samen vormen ze een doorsnee van de (Oostenrijkse) maatschappij. En daarover gaat het natuurlijk uiteindelijk. Wenen staat model voor de moderne welvaartsstaat, waar materiële behoeften kunnen worden bevredigd, waar ogenschijnlijk rust en orde heersen, maar waar steeds minder warmte is.

Een ijzig leven, dat rustig en emotieloos voortkabbelt. Overal staat de televisie aan, waarop gemeld wordt over moorden in Bosnië, Somalië, Ierland. Schokkende beelden die wellicht ooit de kijkers iets deden, maar al lang geen emotie meer teweeg brengen. Nee, dan dat beeld van een geflipte student, die zomaar wat mensen doodschiet. En dat op de avond voor de kerst.

71 Fragmente einer Chronologie des Zufalls is een koel gemaakte, maar zeer aangrijpende film. Haneke heeft zijn trilogie nu af en is begonnen aan een nieuwe reeks, die naar eigen zeggen gaat over de toekomst. Geen science fiction, maar nabije toekomst. 'Het wordt een andere stijl, meer een sprookje'. Maar net zo grimmig.

Abbas Kiarostami imponeerde twee jaar geleden met En het leven gaat door; die trektocht van een vader en een zoon die tegelijk een verslag was van de stand van zaken in Iran, waar mensen na een ramp amper kunnen overleven, maar toch maar één enkele zorg lijken te hebben: dat zij 's avonds naar een voetbalwedstrijd op de televisie kunnen kijken.

Aan het begin van Through the Olive Trees legt een acteur een verklaring af. Hij zegt de regisseur te spelen van een film waarin verteld wordt van een dorp dat vlak daarvoor door een aardbeving is getroffen.

Hij is de enige professionele acteur, de rest is ter plekke uit de plaatselijke bevolking geselecteerd. Dan begint de eigenlijke film, die laat zien hoe er een film in een dorp wordt gemaakt.

Acteren en leven staan in Through the Olive Trees op eenzelfde niveau. Gewone mensen worden geconfronteerd met een bedachte werkelijkheid, waarin zij niet zichzelf zijn, maar poppen in handen van een regisseur. Kiarostami legt deze twee werkelijkheden naast elkaar en laat minstens één overeenkomst zien. Zowel in het leven als bij het maken van een film moet je wachten en je concentreren op het moment dat je moet toeslaan. Dat geldt met name voor een dorpsjongen die een rol krijgt. Hij moet een vastgelegde tekst uitspreken, ook al komt die niet met de werkelijkheid overeen. Zo moet hij zeggen dat bij de aardbeving 65 slachtoffers zijn gevallen, terwijl het er in feite 25 waren. Het kost hem de grootste moeite de onjuistheid uit zijn mond te laten komen.

Tijdens de opnamen probeert dezelfde jongen het meisje op wie hij verliefd is voor zich te winnen. Als actrice in de film is zij getrouwd met de jongen en tijdens de opnamen spreekt ze - in vastgelegde dialogen - met hem. Daarbuiten wil zij niets van hem weten.

Een mooi gegeven, dat door Kiarostami heel secuur verteld wordt in een rustige, genuanceerde film.

De films van de eigenzinnige Italiaanse regisseur Nanni Moretti bereiken nauwelijks publiek in het buitenland, en staan in eigen land altijd fel ter discussie. Er zit iets regionaals in zijn humor en zijn soms anarchistische aanpak van Italiaanse zeden en gebruiken. Caro diario ('Lief dagboek') is, zoals de titel al aangeeft, een zeer persoonlijk verslag in drie delen. In Op mijn Vespa rijdt Moretti door Rome, filosoferend over de stad, het leven en filmmaken. Hij ontmoet wat mensen, zoals 'toevallig' Jennifer Beals, de actrice uit Flashdance, en eindigt zijn aardige ritje op het strand van Ostia waar Pasolini werd vermoord.

In het tweede deel, Eilanden, gaat Moretti naar een vriend die op een eiland James Joyce bestudeert en al die tijd geen televisie heeft gezien. En in het laatste deel, Bij de dokters, zoekt Moretti dokters op die eerst niets begrijpen van zijn jeuk en dan ontdekken dat hij kanker heeft aan zijn lymfeklieren.

Caro Diario is een knappe, persoonlijke en filmische zelfreflectie, hoewel naar mijn gevoel het eerste deel filmisch superieur is aan de rest.

Meer over