'Handelaar in de dood' voelt zich niet schuldig over inzet gifgas door Irak

Zakenman Frans van Anraat leek de dans te ontspringen, met het wetboek in de hand. Nu zit hij in voorarrest als de eerste Nederlander die wordt beschuldigd van medeplichtigheid aan volkerenmoord....

Marc van den Eerenbeemt

De Nederlander werkte in de jaren tachtig samen met de Japanse zakenman Charles Tanaka, die vooral in staal handelde. Van Anraat vroeg hem of hij TDG kon leveren, en ook fosfor-oxychloride, de belangrijkste grondstof voor het zenuwgas Tabun. Dat kon, via het Amerikaanse bedrijf Alcolac.

Begin 1988 viel de Amerikaanse douane het bedrijf Alcolac binnen, op zoek naar bewijzen voor leveranties aan Iran. Daar werd gevoelige informatie gevonden over de zendingen aan Irak. De Amerikaanse partners van Van Anraat werden aangehouden en bestraft. Op het vliegveld van New York liep Tanaka tegen de lamp. Hij kreeg 27 maanden cel. Van Anraat leek in eerste instantie de dans te ontspringen, maar hij werd door de Verenigde Staten op de internationale opsporingslijst gezet. In 1989 werd hij opgepakt in Milaan.

In afwachting van de Italiaanse beslissing over zijn uitlevering kwam hij even vrij en vluchtte naar Irak, waar hij dertien jaar zou wonen. Van Anraat genoot in het land een speciale status. Hij mocht in Irak blijven toen in 1991 in de Golfoorlog alle buitenlanders werden uitgezet. Hij kreeg een Arabische naam, Faris Mansur Rashid al Bazas en een Iraaks paspoort. Volgens Van Anraat in Nieuwe Revu zou Saddam dit persoonlijk hebben geregeld.

In de Nederlandse media zei Van Anraat vorig jaar nooit privileges te hebben genoten, ook al gaan er veel verhalen over een luxe leventje in het Arabische land. In elk geval weigerden de Irakezen hem vorig jaar een uitreisvisum toen de Amerikanen en Britten een nieuwe oorlog tegen Irak begonnen. In de Haagsche Courant zei Van Anraat vorig jaar dat de Irakezen ongetwijfeld bang waren dat hij allerlei dingen over Saddam Hussein zou verklappen.

Van Anraat was toen in Irak allang geronseld als informant door de Nederlandse inlichtingendienst AIVD, zo werd bekend via de Volkskrant. Van Anraat werd zelfs gehoord op de Nederlandse ambassade in Bagdad. Was dat goed inlichtingenwerk in een tijd dat het wapenprogramma van Irak in de internationale belangstelling stond? En wat kon of wilde Van Anraat daar over vertellen? Of was het heulen met een oorlogsmisdadiger, die door de Verenigde Naties wordt bestempeld als een van de grootste handelaren in chemische materialen voor Irak?

Van Anraat wilde toch uitwijken vanwege de openstaande rekening met de Amerikanen. De Nederlandse ambassade verstrekte de AIVD-informant een zogeheten laissez-passer, een noodpaspoort dat exclusief voor de thuisreis kon worden aangewend. Daarmee kon hij Irak uitvluchten. Het Amerikaanse opsporingsverzoek was inmiddels komen te vervallen, na vermoedelijk een procedurele fout in de VS.

Na zijn terugkeer naar Nederland vorig jaar, na veertien jaar ballingschap, bracht de AIVD hem onder in een safehouse in Amsterdam, dat gebruikt wordt voor personen die speciale bescherming nodig hebben. Zes weken geleden vroeg Van Anraat een Nederlands paspoort aan. Zonder problemen werd hem dat uitgereikt, ondanks een lopend strafrechtelijk onderzoek en het eerder aangetoonde vluchtgevaar.

Parlementariërs vermoeden ook hier betrokkenheid van de AIVD. Heeft de inlichtingendienst justitie tegengewerkt, willen zij van de regering weten. En heeft de dienst justitie wel toegang gegeven tot al haar informatie? Of rijdt justitie de AIVD in de wielen? Was die dienst bezig om Van Anraat voor te bereiden op een rol in een strafproces tegen Saddam Hussein?

De regering-Balkenende verwees eerder vragen over Van Anraat en de AIVD naar de parlementaire commissie waar in vertrouwelijkheid wordt gesproken over inlichtingenzaken. De SP heeft geen zitting in die commissie, en juist die partij heeft zich nu vastgebeten in de kwestie.

Van Anraat zelf leefde in de veronderstelling dat hij niet meer kon worden vervolgd voor zijn leveranties aan Irak. Volgens het Nederlandse strafrecht had Van Anraat niets strafbaars gedaan, liet justitie eerder weten. Maar toen had het OM nog niet de invalshoek bedacht van de Wet Oorlogsstrafrecht en de Uitvoeringswet Genocideverdrag. Nu zit hij in voorarrest als de eerste Nederlander in de geschiedenis die wordt beschuldigd van medeplichtigheid aan volkerenmoord.

Meer over