INTERVIEWRiek Bakker

Haar huis werd ‘een hellingbaan’. Stedenbouwkundige Riek Bakker weet wat bodemdaling doet

Riek Bakker voor het enige stukje van haar oude woning in Berkenwoude dat is overgebleven, omdat dit wel goed gefundeerd was.Beeld Marcel van den Bergh / de Volkskrant

1 millimeter per jaar, dat leek landschapsarchitect Riek Bakker een verzakking die te overzien was toen zij een boerderij kocht. Totdat de scheuren ontstonden en de hele boel moest worden gesloopt.

Op de website van de vermaarde landschapsarchitect annex hoogleraar stedenbouwkunde Riek Bakker (75) staat een van haar uitgangspunten: ‘Bouwen op vertrouwen’. Voor haar een fundament in het werk dat onder meer het vinex­icoon Leidsche Rijn bij Utrecht en de Kop van Zuid in Rotterdam heeft opgeleverd.

Toen Riek Bakker elf jaar geleden in Berkenwoude (Krimpenerwaard) een boerderij en een tot woonruimte verbouwde stal kocht, vertrouwde ze op een door haarzelf gevraagd bouwkundig advies. ‘De stal zou 1 millimeter per jaar verzakken’, blikt ze terug. Twee jaar geleden kwamen er scheuren in de ramen en transformeerde de woonruimte tot een ‘hellingbaan’.

Bakker: ‘Als je een knikker neerlegde, rolde die zo naar een andere hoek van de kamer.’ Stom, zegt ze nu, dat ze de makelaar zomaar geloofde. ‘Een millimeter, dat klinkt niet als veel.’ Na het zelfverwijt vond ze toch nog enige troost: ‘Bij navraag bleek dat onnoemelijk veel mensen met verzakkingen te maken hebben. En iedereen vindt het fijn om het probleem te bagatelliseren.’

Prioriteit geven aan het aanpakken van een probleem onder de grond is niet sexy, bevestigt Bakker. Het is net als met het vraagstuk om de verouderde riolen te vervangen. We zien het niet en we willen het niet zien. ‘Iedereen heeft belang bij downplayen. Ik kon nergens verhaal halen. Eigen schuld, dikke bult. Ik heb nog overwogen naar de rechter te stappen. Stel je voor dat je wint…’

‘Heel Gouda verzakt’

Het leed, andersoortig weliswaar, zou dan helemaal niet te overzien zijn. Bij haar in de Krimpenerwaard verzakken heel veel gebouwen, niet alleen woningen, en ook wegen en bruggen. Al dan niet met forse schade. In het veenweidegebied van het Groene Hart, met de diepstgelegen polders van het land, is het schering en inslag. Bakker: ‘Heel Gouda verzakt!’

Het probleem kent een aantal oorzaken. Bodemdaling wordt vooral veroorzaakt door het op peil houden van het grondwater. Daar speelt de agrarische sector een belangrijke rol in. ‘Het waterpeil wordt veranderd ten behoeve van het gebruik van grond. De toplaag moet niet te drassig worden, voor het vee.’ In de bebouwde veenweidegebieden speelt nog een tweede oorzaak. Als veen droogt komt te liggen en in aanraking komt met zuurstof, verbrandt het heel gestaag. ‘Een natuurlijk proces’, weet Bakker. Tel daar nog eens de opwarming van de aarde bij op en het is niet zo vreemd dat veel van wat er op die aarde is gebouwd wankel wordt.

De voormalige schuur en nu woonruimte van Riek Bakker in Berkenwoude had een zogeheten ‘huidenfundament’. Ze licht toe: ‘Dat woord ‘huiden’ moet je niet letterlijk nemen. Zo werd er vroeger gebouwd: ze graven de grond af en zetten klinkermuurtjes neer. Dat is je fundament.’

Toen de scheuren in de ramen kwamen, het huis verzakte en de knikker ging rollen, had Bakker geen andere keus dan de hele boel te laten slopen en een nieuwe fundering te laten aanleggen. ‘Stalen cilinders zijn heel langzaam de grond ingeduwd, daaromheen kwam een stalen bewapening en vervolgens werd het beton erin gegoten.’

Is dat een techniek die speciaal voor veenweidegebieden wordt aanbevolen, gebieden waar bodemdaling het hardst toeslaat? ‘De techniek is speciaal voor ­gevoelige gebieden met verzakkingen ontwikkeld. In historische steden worden het ook op grote schaal toegepast.’

Sinds een half jaartje is Riek Bakker ‘weer helemaal blij’. Ergens op het erf was nog wel een opstal waarin ze anderhalf jaar kon ‘wonen’. Bakker: ‘Ik ben uiteraard bevoorrecht. Ik kón wat doen. Hier verderop staan allemaal rijtjeshuizen. Die zitten aan elkaar vast. Stel: je bent de laatste in dat rijtje en de boel begint te verzakken…Dat heeft onmiddellijk gevolgen voor de buren.’

Visie nodig

Bouwen we op de verkeerde plekken? Is dat enige echt metropoolachtige gebied van de hand van Bakker, de Kop van Zuid, wel bestendig? Of is dit het lot van onze moerasdelta? Riek Bakker is zo somber nog niet en ziet oplossingen. ‘Je moet een visie maken. Alle problemen bijeenbrengen – klimaatverandering, woningtekort, bodemdaling, de landbouw – en dan een visie op de inrichting van Nederland ontwikkelen. Al heeft premier Rutte een hekel aan dat woord.’

Onderdeel van haar visie: doorgaan met bouwen (‘Er is enorme woningnood!’), maar niet meer in de drassige Randstad. Elders zijn gebieden waarop het beter bouwen is. ‘En we hebben al een geweldige infrastructuur. Je moet die hogesnelheidslijn van de Randstad naar Groningen aanleggen en daar dan, in Groningen, gaan bouwen.’

Riek Bakker tempert haar ­eigen optimisme door een aanval van realisme. ‘Iedereen die wat in de melk te brokkelen heeft, weet van dit probleem. Bodemdaling, verzakkingen, er is niets nieuws onder de zon. Maar iedereen heeft er belang bij om het een beetje te negeren. We doen alsof het niet bestaat. Je moet echt fundamentele keuzes maken. Te beginnen met een keuze over wat we nu eigenlijk met die landbouw aan willen.’

Meer over droogte in Nederland

Huizen verzakken sneller door droogte: ‘Met nog drie van dit soort zomers houd ik mijn hart vast’
Door de toenemend droge zomers daalt de bodem in verschillende delen van het land veel sneller dan gedacht. Hierdoor komen huizen, leidingen, wegen en andere infrastructuur in gevaar.

Is het tijd voor nattere weilanden? 
Om bodemdaling en CO2-uitstoot tegen te gaan wordt het tijd dat het Rijk serieus werk gaat maken van de vernatting van veenweiden. Herman Lenes, die boert op veengrond in Friesland, overweegt mee te doen aan een project, maar is ook voorzichtig. ‘Als het te nat wordt kan ineens je groeiseizoen naar de knoppen zijn.’

Waarom doet het Rijk zo weinig aan bodemdaling en CO2-uitstoot in veenweidegebieden?
In de veenweidegebieden daalt de bodem jaarlijks met bijna een centimeter en komt door de kunstmatig lage waterstand veel CO2 vrij. Hoog tijd voor actie, zeggen deskundigen, maar de politiek schuift deze problematiek al decennia voor zich uit, concludeert de Raad voor de leefomgeving en infrastructuur

Dossier: De ‘sluipmoordenaar’ die droogte heet
Natuurbranden, mislukte oogsten, kapotte dijken en bedreigde diersoorten. Nederland wordt geteisterd door droogte. De Volkskrant onderzoekt in dit dossier wat de gevolgen zijn, hoe het zover heeft kunnen komen – en hoe de droogte valt op te lossen.

Meer over