reportage

Haar compensatie is al toegezegd, toch dreigt toeslagenouder Sylvana uit haar huis te worden gezet

Het leven van Sylvana ligt, zoals ze het zelf omschrijft, al meer dan tien jaar overhoop door de Belastingdienst. Beeld Linelle Deunk
Het leven van Sylvana ligt, zoals ze het zelf omschrijft, al meer dan tien jaar overhoop door de Belastingdienst.Beeld Linelle Deunk

Hoe moeizaam de afhandeling van de toeslagenaffaire verloopt, weet Sylvana als geen ander. Als gedupeerde ouder wacht ze nog op een extra compensatie. Intussen dreigt ze vanwege een huurachterstand uit huis te worden gezet – en daardoor misschien haar kinderen te verliezen.

Charlotte Huisman

Met moeizame stapjes, tree voor tree, komt Sylvana de trap op in de rechtbank van Roermond. Vanwege een stekende pijn die naar haar onderrug trekt, heeft ze pijnstillers geslikt. Ze heeft misschien één uur geslapen afgelopen nacht, schat ze in, en de nachten daarvoor lag ze ook naar het plafond te staren.

Sylvana, 36 jaar oud, moet in de rechtbank verschijnen vanwege een kort geding dat stichting Woonwenz tegen haar heeft aangespannen. De woningcorporatie wil haar huurcontract beëindigen vanwege een huurschuld van zo’n 6.000 euro. Er staat daarmee veel op het spel: als Sylvana haar eengezinswoning in het Limburgse Arcen verliest, vreest ze problemen met de jeugdbescherming. Dat haar twee jongste zoons, Jayden (14) en Jules (6), niet langer bij haar kunnen zijn.

‘De rugpijn, dat is pure stress’, zegt advocaat Pejman Salim, die zijn cliënt boven aan de trap in toga opwacht. Sylvana is maar net op tijd. ‘Goed dat je er bent, dit is een belangrijke zaak.’

De situatie waarin Sylvana verkeert, laat zien hoe moeilijk veel slachtoffers van de kindertoeslagenaffaire het nog hebben, ruim een jaar nadat het kabinet-Rutte III was afgetreden vanwege de kwestie. De Belastingdienst verdacht deze ouders ten onrechte van fraude met kinderopvangtoeslagen en vorderde vervolgens het gehele toegekende bedrag terug. Tienduizenden gezinnen kwamen in grote financiële problemen. En die zijn nog lang niet opgelost.

De tweede som is nog niet overgemaakt

Het compenseren van slachtoffers gaat langzaam. Daarom besloot het kabinet vorig jaar dat de slachtoffers vóór afronding van het onderzoek naar hun zaak alvast 30 duizend euro zouden krijgen. Ook Sylvana ontving mei vorig jaar dat bedrag. Het Herstelteam Toeslagen heeft in een voorlopige berekening vastgesteld dat Sylvana recht heeft op nog eens zo’n 30 duizend euro, als compensatie voor de onterecht door de Belastingdienst teruggevorderde kindertoeslag.

Maar de tweede som – haar vorige maand toegezegd in een mail die door de Volkskrant is ingezien – is nog niet overgemaakt. En nu is Woonwenz het wachten zat, ook al hebben ze de toezegging van de Belastingdienst ook gezien.

Haar lippen heeft Sylvana net voor aankomst fel rood gestift. Om de aandacht af te leiden van haar doorwaakte gezicht, zegt ze zelf, een gezicht waarin de fijne trekken van haar Indonesische voorouders doorschemeren. Ze leeft van rechtszaak naar rechtszaak, zegt ze. ‘Ik zit helemaal klem.’

Sylvana ontving in twee perioden kinderopvangtoeslag. Beide keren ging het mis en eiste de Belastingdienst terugbetaling.  Beeld Linelle Deunk
Sylvana ontving in twee perioden kinderopvangtoeslag. Beide keren ging het mis en eiste de Belastingdienst terugbetaling.Beeld Linelle Deunk

Sylvana en advocaat Salim nemen plaats voor de kantonrechter, in een wat krap bemeten zittingszaaltje in Roermond. Aan het tafeltje naast hen zitten een juridisch adviseur en een incassomedewerker namens Woonwenz. En die twee mannen winden er geen doekjes om.

‘Wij vinden het heel vervelend dat deze mevrouw slachtoffer is van de toeslagenaffaire’, steekt de incassomedewerker van wal. ‘Maar die omstandigheden mogen niet worden afgewenteld op Woonwenz.’ Hij vervolgt: ‘Van de negentien maanden dat mevrouw deze woning huurt, heeft ze er maar tien betaald. De 30 duizend euro die ze al heeft ontvangen, heeft ze niet gebruikt om haar huurschuld af te lossen. Wij achten het dan ook niet waarschijnlijk dat ze dat nu wel gaat doen.’

‘Het klopt dat ik van die eerste 30 duizend euro mijn huurachterstand niet heb betaald’, zegt Sylvana. ‘Ik heb eerst schulden afgelost die ik de afgelopen jaren had opgebouwd bij familie en vrienden. En ik heb een tweedehandsauto gekocht. Die heb ik nodig om mijn kinderen naar school te brengen. Want als ze niet naar school gaan, haalt de jeugdbescherming ze bij mij weg. En toen ging die auto ook nog stuk.’

‘En de huurtoeslag dan die u ontvangt? Die had u aan Woonwenz moeten overmaken’, zegt de juridisch adviseur.

Sylvana: ‘Sorry, van die huurtoeslag heb ik eten gekocht.’

‘Zodra het geld van de Belastingdienst er is, betaal ik de huur’

De rechter onderbreekt de discussie. ‘Ik begrijp toch van u, meester Salim, dat de Belastingdienst een deel van die schuld van toeslagengedupeerden direct met de private schuldeisers afhandelt? En ik begrijp ook dat de Belastingdienst mevrouw al geld heeft toegezegd. Als u kunt toezeggen dat daarmee de resterende huurachterstand binnen een maand betaald wordt…’

‘Zodra het geld van de Belastingdienst er is, betaal ik de huur’, zegt Sylvana. ‘En ik hoorde van het Herstelteam dat dat hoogstwaarschijnlijk al binnen drie weken is.’ Woonwenz neemt geen genoegen met de toezegging. Dus doet de rechter 4 april uitspraak of Sylvana haar huis uit moet.

Sinds november volgt de Volkskrant Sylvana – die vanwege haar situatie liever niet met haar achternaam in de krant wil – om een beeld te krijgen van het verloop van de compensatie van getroffen ouders. Ze laat de krant meelezen in rechtbankstukken en haar correspondentie met onder meer het Herstelteam Toeslagen en haar budgetbeheerder. Soms gaat het niet goed met haar en zegt ze een afspraak af. Dan kan ze bijvoorbeeld haar bed niet uitkomen, zo depressief voelt ze zich dan.

Andere dagen is ze strijdlustig en klinkt er soms ook een lach door als ze haar verhaal doet met haar onmiskenbaar Noord-Hollandse tongval. Over haar leven dat, zoals ze het zelf omschrijft, al meer dan tien jaar overhoop ligt door de Belastingdienst. ‘Ik ben hbo-opgeleid. Nooit had ik verwacht dat ik in zo’n situatie zou belanden.’

Sylvana met haar jongste zoon Jules (6). Beeld Linelle Deunk
Sylvana met haar jongste zoon Jules (6).Beeld Linelle Deunk

Sylvana is in twee afzonderlijke perioden in haar leven door toedoen van de Belastingdienst in de problemen gekomen. Het rekenoverzicht dat de Uitvoeringsorganisatie Herstel Toeslagen Belastingdienst haar in februari van dit jaar toestuurde, laat dat zien. Van 2008 tot 2012 ontving zij kinderopvangtoeslag voor haar twee oudste kinderen. En van 2016 tot 2019, met haar toenmalige echtgenoot, ook voor hun jongste kind. Beide keren ging het mis.

De situatie heeft volgens haar tot psychische problemen geleid. Ze lijdt aan chronische slapeloosheid en vermoeidheid en heeft last van angsten en depressieve gevoelens. Door de stress is ze flink aangekomen. ‘Ik loop op mijn tenen, soms kan ik niet meer.’ Werken is voor haar onmogelijk geworden. In 2018 is ze arbeidsongeschikt verklaard. Sindsdien leeft ze van een WIA-uitkering van 876 euro per maand.

De eerste brief met beschuldigingen van fraude

Haar eerste kind krijgt Sylvana als ze 18 is, met haar eerste man in in Zaanstad. Vier jaar later bevalt ze van haar tweede. Om te kunnen werken als intercedent – ze rekruteert uitzendkrachten – vraagt ze kinderopvangtoeslag aan voor de opvang van haar twee jongens. Nog geen jaar later komt de eerste brief van de belastingdienst met beschuldigingen van fraude. Waarom begrijpt ze niet. Ze moet het ontvangen bedrag terugbetalen.

Hoe ze het dan redt, diep in de schulden met twee kleine kinderen, daaraan wil ze liever niet meer worden herinnerd. Tot ze haar tweede man ontmoet, een Brabantse ondernemer, met wie ze in 2014 trouwt en bij wie ze intrekt. Met hem krijgt ze haar derde zoon.

Haar man is druk met zijn eigen bedrijf. Zij gaat ook weer aan het werk, als buschauffeur. Daarom vraagt het gezin kinderopvangtoeslag aan – als die op haar naam niet wordt toegekend, op naam van haar echtgenoot. En wéér komen er beschuldigende brieven van de Belastingdienst met een eis tot terugbetaling.

Haar man geeft haar de schuld van de oplopende schulden, vertelt Sylvana. ‘Mijn leven ligt nu ook in puin, zei hij tegen mij. Als jij niet had gezegd dat we kinderopvangtoeslag moesten aanvragen, was het niet zo gelopen.’ Zo loopt het huwelijk stuk.

Tussen maart en augustus 2020 wonen Sylvana en haar drie zoons dan bij haar ouders dan bij een vriend. De school ziet de kinderen geregeld te laat komen of helemaal niet verschijnen. Dit, plus de financiële problemen, brengt het gezin in beeld van de jeugdbescherming.

‘Deze moeder wordt te veel in beslag genomen door relationele en financiële problemen, verhuisplannen en andere plannen die een stabiele thuissituatie voor de kinderen in de weg staan’, betogen de jeugdbeschermers bij de rechter. ‘Als zij problemen tegenkomt zoekt zij steeds naar nieuwe oplossingen, zoals een nieuwe verhuizing of een andere partner die haar kan steunen, waardoor het niet lukt haar kinderen prioriteit te geven.’ De rechter honoreert het verzoek de drie kinderen onder toezicht te plaatsen. Het is duidelijk: wil Sylvana haar kinderen bij zich houden, dan moet ze aan vaste woonruimte zien te komen.

De woning in Arcen brengt enige stabiliteit

Het is zeker niet haar eerste keus om in het Limburgse Arcen terecht te komen, zegt ze zelf. Maar daar wonen de ouders van haar ex-man in de buurt die bijspringen in de opvang van de kinderen. Ze kan er een socialehuurwoning bemachtigen: een hoekwoning met drie slaapkamers en een tuin. Op 5 augustus 2020 tekent ze het huurcontract. Geld voor de inrichting is er nauwelijks.

De woning brengt enige stabiliteit, maar ligt een eind af van de scholen van haar kinderen. Vanwege zijn autistische stoornis volgt Jayden speciaal onderwijs in Tegelen. Het duurt maanden voor Sylvana schoolvervoer voor hem kan regelen. En Jules gaat op school in Venlo.

Om haar kinderen naar school te brengen, en bijvoorbeeld ook naar hun grootouders, heeft ze naar eigen zeggen een auto nodig. Maar wie met een WIA-uitkering in de schulden zit, heeft daar eigenlijk geen geld voor. Ze heeft geen gelukkige hand met het kopen van tweedehandsjes: van haar Seat Leon zijn dan de waterpomp en het roetfilter kapot, dan hapert het aansturingssysteem. Door die dure reparaties blijft er geen geld over om de huur te betalen, zegt ze.

Sylvana in de rechtbank van Roermond met advocaat Pejman Salim. Beeld Linelle Deunk
Sylvana in de rechtbank van Roermond met advocaat Pejman Salim.Beeld Linelle Deunk

De jeugdbescherming ziet dat het beter gaat nadat Sylvana de woning in Arcen heeft betrokken. De grootouders van vaders kant springen bij, vooral bij de opvoeding van de jongste. Toch vindt de jeugdbescherming dat de kinderen verwaarloosd worden: Jayden zou geregeld voor zijn kleine broertje moeten zorgen. Maar de rechter vindt in juli 2021 dat er onvoldoende grond is om de twee jongste kinderen bij hun moeder weg te halen. Wel stemt Sylvana er mee in dat haar oudste zoon van 18 uit huis gaat om begeleid te gaan wonen. Dan heeft zij meer aandacht over voor haar jongste zoons.

Om haar financiën op orde te krijgen, heeft Sylvana sinds een jaar hulp van budgetbeheerder Angela Dieckman van organisatie Carepunt. ‘Het is verschrikkelijk om te zien hoe mensen door hun schulden ook vaak psychische klachten krijgen’, zegt Dieckman. ‘Dan raken mensen het overzicht kwijt en nemen ze soms ook onverstandige beslissingen. Met de incassokosten stijgen de schulden verder. En soms hebben mensen ook gewoon pech, zoals Sylvana, die een ondeugdelijke auto kocht. Terwijl ik ook zie wat een extra stress het haar geeft, dat de jeugdbescherming haar op haar nek zit.’

‘Met deze situatie zijn levens verwoest’

Nu Sylvana uit haar huis dreigt te worden gezet, komt de stress van de jeugdbescherming weer terug, vertelt ze. Zonder huis is de kans groot dat ze haar kinderen alsnog verliest. ‘De gezinsvoogden willen dat alles in je leven volgens het boekje gaat, in rechte lijnen, zonder hobbels’, vindt Sylvana. ‘Zij zien niet wat zo’n toeslagenaffaire met je doet. Als die er niet was geweest, waren de andere problemen er ook niet geweest.’

Bij Sylvana en andere slachtoffers van de toeslagenaffaire ziet budgetbeheerder Dieckman hoe ze in een spiraal van problemen zijn beland door de onterechte terugvorderingen van de Belastingdienst. ‘En niet alle problemen zijn straks opgelost als de Belastingdienst zegt: oké, hier heb je je geld terug. Met deze situatie zijn levens verwoest.’

Als gedupeerden in problemen komen, kunnen ze hulp vragen bij het herstelteam Kinderopvangtoeslag, zegt een woordvoerder van het ministerie van Financiën. Sylvana heeft inderdaad met dat team gebeld. Ze heeft de toezegging gekregen dat het compensatiebedrag zo snel mogelijk komt. Maar het geld is er nog niet.

Het valt advocaat Pejman Salim, die tientallen toeslagenouders bijstaat, op dat slachtoffers van de toeslagenaffaire buiten de Randstad slechter af zijn. ‘In gemeenten met veel toeslagenouders zoals Amsterdam en Rotterdam hebben de gemeenten afspraken gemaakt met bijvoorbeeld woningcorporaties en de rechtbank om coulant te zijn.’

Maar de situatie met Sylvana slaat alles, zegt hij na afloop van de zitting in Roermond. ‘Dat een vrouw die aantoonbaar slachtoffer is van de toeslagenaffaire en al compensatie toegezegd heeft gekregen, toch nog op straat dreigt te worden gezet met haar twee jongste kinderen, dat is onbegrijpelijk. Eerst schiet de staat tekort en nu wordt het alleen maar erger. Sociale verhuurders hebben toch van de overheid de taak gekregen om de kwetsbaarste bewoners te huisvesten? Dit gedrag verwacht je van een huisjesmelker.’

‘Deze zaak moeten we kunnen winnen’, zegt de advocaat tegen Sylvana. Ze oogt opgelucht nu de zitting waar ze zo tegenop keek, voorbij is. Aanmerkelijk vlotter dan dat ze de trap op kwam, loopt ze naar de uitgang van de rechtbank.

Ze probeert er niet te vaak aan te denken, hoe anders haar leven had kunnen lopen zonder de toeslagenaffaire. Ze weet: ook als ze de volgende toegezegde 30 duizend euro krijgt, zijn niet al haar problemen opgelost. Haar totale schuld bedraagt zo’n 55 duizend euro, en ze weet niet of ze ooit weer in staat is om aan het werk te gaan. Wel heeft ze een nieuwe relatie. ‘Met een jeugdliefde’, zegt ze stralend. Met hem probeert ze heel voorzichtig weer vooruit te kijken. ‘Naar een mooie toekomst.’

Hoe het Rijk toeslagengedupeerden compenseert

Vele duizenden ouders zijn gedupeerd in de zogeheten kinderopvangtoeslagaffaire. De Belastingdienst verdacht deze ouders onterecht van fraude en zij moesten het gehele ontvangen toeslagenbedrag terugbetalen. In 2020 is de Uitvoeringsorganisatie Herstel Toeslagen begonnen de getroffen ouders te compenseren.

Ruim 53 duizend ouders hebben zich hiervoor gemeld. De meesten, ruim 47 duizend, hebben een eerste, lichte toets ondergaan of zij echt slachtoffer zijn. Ongeveer de helft, zo’n 24 duizend ouders, komt in aanmerking voor 30 duizend euro compensatie.

Vervolgens kunnen alle aangemelde ouders, ook die niet door de lichte toets zijn gekomen, een integrale toets krijgen van hun hele situatie. Tot nog toe heeft het Herstelteam de schade van ruim 10 duizend van hen onderzocht. Daarvan viel ongeveer een kwart meteen af omdat zij überhaupt geen kinderopvangtoeslag ontvangen bleken te hebben. En ruim 10 procent van de ouders zei genoegen te nemen met de ontvangen 30 duizend euro.

Ouders die na deze integrale toets vinden dat nog niet al hun geleden schade is gecompenseerd – zoals gezondheidsschade, verlies van hun huis, hun kinderen of relatie – kunnen zich vervolgens wenden tot de Commissie Werkelijke Schade. Die commissie heeft 126 adviezen uitgebracht. Bij elkaar is tot nog toe zo’n 896 miljoen euro aan compensatie uitgekeerd aan toeslagengedupeerden.

Gemeenten hebben de opdracht gekregen van het Rijk om gedupeerde ouders verder te ondersteunen bij problemen met onder meer schulden, wonen, inkomen en zorg. Per april komt bij dat gemeentelijke loket een landelijk, onafhankelijk ondersteuningsteam voor gedupeerde gezinnen waarvan de kinderen uit huis zijn geplaatst. De precieze invulling ervan is nog niet duidelijk.

Meer over