Haagse olie

Ze zijn de smeerolie van het politieke bedrijf: de politiek assistenten van ministers en fractievoorzitters - postduif, klankbord en 'spin doctor' ineen....

'En denk erom: ik besta niet', zegt de politiek assistent nadat hij eenjournalist heeft ingelicht over de nieuwste verwikkelingen in deregeringscoalitie. De journalist glimlacht. Hij wist al dat hij het in dekrant weer eens moet hebben over 'welingelichte bronnen' of 'kringen rondhet kabinet'. Zondigt hij tegen die regel, dan heeft hij een bron minder.De politiek assistent staat op anonimiteit. Hij is de onzichtbaarste spelerin de Haagse politiek en wil dat graag zo houden.

Wie een politiek assistent vraagt met naam en toenaam mee te werken aaneen verhaal over zijn functie, krijgt dan ook een beslist nee te horen:over zijn eigen werk wil hij on the record net zo veel kwijt als een lidvan de special forces in Afghanistan of een AIVD-infiltrant in deHofstadgroep.

Op deze pagina zult u de politiek assistenten dan ook niet sprekendaantreffen, ook als wel met hen is gesproken. 'Van journalisten die tóchover ons schrijven, hoor je naderhand niet zo veel meer', dreigde een vanhen. Een ander protesteerde heftig toen hij in de gaten kreeg dat eenVolkskrant-fotograaf hem in de Haagse wandelgangen op de foto zette: 'Doedat maar niet!'

Prominente assistenten als Jack de Vries (premier Balkenende, CDA),Kees Berghuis (vice-premier Zalm, VVD), Carla Pauw (minister Pechtold, D66)en Jeroen de Graaf (minister De Geus, CDA) zijn wel vaak onbedoeld optelevisie. 'Zie je Balkenende op tv, dan zie je Jack ook, of op zijn minsteen stukje Jack', schreef columnist Martin Bril al eens over De Vries. 'IsJack niet te zien, dan bevindt hij zich nét buiten beeld en kan hij er elkmoment instappen.' Maar praten op tv, dat doen ze nooit.

Vanwaar al die geheimzinnigheid? Omdat het werk van de politiekassistent, PA in Haags jargon, uiterst vertrouwelijk is. Wil een minister'sonderen' hoe de coalitiepartners reageren op een omstreden plan? De PAneemt contact op met zijn collega-PA's. Wil de minister weten met welkeconcessie hij kan voorkomen dat een collega een kabinetscrisis veroorzaakt?De PA informeert en brengt het aanbod over. De PA is een postillon d'amour tussen de bewindslieden onderling en tussen kabinet en de fracties in deTweede Kamer.

Om liefde gaat het daarbij niet, wel om harde belangen. Het contactachter de schermen kan ver gaan, bijvoorbeeld als een debat in de Kamerwordt voorgekookt. De PA spreekt in nauw overleg met een Kamerlid af welkamendement namens de fractie zal worden ingediend. De minister zal in deeerste termijn flink tegensputteren, maar in de tweede termijn gaat hijakkoord, belooft hij. Na afloop is iedereen tevreden: het Kamerlid heeftgescoord met zijn amendement, de minister moet iets uitvoeren dat hijeigenlijk ook wilde maar zelf niet door de ministerraad kreeg. De PA isblij dat alles gladjes is verlopen en niemand het heeft gemerkt. 'Het iskicken als zoiets lukt', zegt een van de assistenten.

Dat deze contacten geheim moeten blijven, staat buiten kijf. 'Soms moetde assistent bijvoorbeeld partijpolitieke dingen bespreken waarvan mijntopambtenaren niets mogen weten', legt een minister uit. In die functieligt ook zijn voornaamste bestaansreden: in het Nederlandse stelsel is deambtelijke top onveranderlijk. Kabinetten wisselen van kleur, ambtenarenblijven op hun post. De premier kan niet eens zijn eigen woordvoerdermeenemen, maar moet het doen met de Rijksvoorlichtingsdienst. En vantopambtenaren wordt in Nederland verwacht dat zij het algemeen belangdienen, niet het politieke belang van de passerende bewindslieden.

Dat maakt de behoefte aan een eigen politiek medewerker groot. Hetfenomeen is vanuit de Angelsaksische landen langzaam overgewaaid naar deNederlandse politiek. Het kabinet-Balkenende I was in 2002 de eersteministersploeg waarvan vrijwel elke bewindspersoon een eigen PA meenam naarhet departement.

De PA heeft andere belangen dan een topambtenaar: hij is uitsluitendloyaal aan de minister, en pas ver daarna aan de partij of het ambtelijkapparaat. Valt de bewindsman, dan valt de PA met hem mee. De relatie moetdusdanig vertrouwelijk zijn dat de assistent zelfs iets kan regelen zonderdat de minister het weet. Want als die achteraf vervelende vragen in deKamer moet beantwoorden, legt een van hen uit, kan het soms van belang zijndat de minister iets niet wist.

Naast postduif is de politiek assistent ook klankbord. Een ministermoet voortdurend lastige beslissingen nemen. De kwesties op het eigenvakgebied bespreekt hij met zijn topambtenaren. Maar als in de boezem vanhet kabinet een conflict over iets heel anders dreigt of als eencoalitiepartij op ramkoers ligt, dan gaat het zuiver om politiek, hetwerkterrein van de PA. Moet de minister het hard spelen of is een compromisbeter? Wat is het gevolg voor zijn imago in de media? Dat is het soortvragen waar een politiek assistent dag en nacht over nadenkt.

Hoever reikt hun invloed? 'Uiteindelijk beslist de minister, maar ikgeef hem wel een krachtig advies', zegt een PA. Hun belang blijkt alleenal uit het intensieve contact met de minister. Sommige PA's wijkennauwelijks van de zijde van hun baas. Ze dragen zijn tas, leggen per weekhonderden kilometers met hem af in de auto en kennen zijn gezin. 'Als deminister op zijn das knoeit, doe ik de mijne af en geef die aan hem', zegteen van hen. Er zijn ministers bij wie een duidelijk verschil merkbaar istussen hun eerste eigen commentaar op politieke gebeurtenissen en hunwoorden nadat ze met hun politiek assistent hebben gesproken.

De PA moet daarom ook een jaloersmakend figuur zijn voor veel gewoneambtenaren. Waar een ambtenaar belet moet vragen, heeft de PA permanenttoegang tot en invloed op de minister. Wil een ambtenaar dingen gedaankrijgen, dan kan hij de politiek assistent maar beter te vriend houden.

De derde bezigheid van de politiek assistent kan het best wordenaanschouwd op dinsdagmiddag, als de Haagse politiek het vragenuurtjeaangrijpt om de parlementaire week af te trappen. Daar kun je de politiekassistent in actie zien bij zijn meest omstreden functie: het spinnen,Haags jargon voor het bewerken van journalisten om een politicus in eengunstig daglicht te stellen. Het werkwoord komt van het Engelse 'spindoctor', een benaming voor een assistent die de werkelijkheid een 'spin'(draai) geeft om de interpretatie van de journalist te beïnvloeden.

Ruzie in het kabinet over de gekozen burgemeester of Afghanistan? PA'svan alle betrokken ministers zwermen uit om de pers in te lichten over deschandalige streken van de coalitiegenoten. Een minister in problemen inde Kamer? Daar komt de PA al aan om te vertellen dat hij ondanks de ophefgeen al te grote moeilijkheden verwacht. Heeft Wouter Bos een boekgeschreven? De PA's van zijn tegenstanders lezen het als eerste en stappenmet een achteloze blik op verslaggevers af: 'Mager boekje hè, van dieBos.' De nummers van de Haagse journalisten heeft de politiek assistentopgeslagen in zijn mobiele telefoon. Het is een onontbeerlijk instrumentvoor de politiek assistent, net als de Blackberry, het handcomputertjewaarop permanent het ANP-nieuws binnenkomt en waarmee e-mails kunnen wordenverstuurd.

De politiek assistenten hebben bij het spinnen een onweerstaanbaarlokaas op zak: ze weten wat er achter de schermen gebeurt. Zolang de medianiet kunnen horen wat tijdens besloten vergaderingen wordt gezegd, blijfthet gissen naar de precieze politieke verhoudingen. PA's weten bijna alles.Ze ruilen stukjes informatie voor een welwillend oor bij de journalist. Zelaten nieuws uitlekken dat de ster van hun baas doet stralen. Of ze brengeninformatie naar buiten die hun tegenstanders in een kwaad daglicht stelt.Uit de sterk gekleurde versies van de verschillende partijen moet dejournalist proberen de werkelijkheid te reconstrueren. Hij leeft met despin doctor in merkwaardige symbiose. Steeds is onduidelijk wie nueigenlijk wie gebruikt.

Dat leidt af en toe tot berichtgeving waarvan zelfs de meest betrokkenministers even opkijken: hebben zij wel bij dezelfde ministerraad gezetenals die waar de kranten over schrijven? De spin-functie van de PA isomstreden. Het voortdurende schimmenspel tussen media en spin doctorsdraagt bij aan de hijgerigheid van de hedendaagse politiek, vinden critici.'Zaken worden vaak hoger opgeklopt dan nodig', zegt een minister. 'Hetloopt de spuigaten uit. Terwijl gewerkt wordt aan een oplossing, wordennaar buiten toe de tegenstellingen uitvergroot.'

Dat laatste is ook een veelgehoorde klacht onder de gewone voorlichtersvan de departementen. Die zien hun reguliere voorlichting over inhoudelijkeonderwerpen soms doorkruist door de boodschappen van de PA's achter deschermen. Van de 'eenheid van voorlichtingsbeleid', waar de departementenzo hartstochtelijk naar streven, is zo vaak weinig te merken. Terecht ofniet, Jack de Vries, de jeugdige PA van premier Balkenende en boegbeeld vande Haagse spin doctors, gaat onder smalende ministers en voorlichters doorhet leven als 'Jack het lek'.

Lang niet alle PA's gaan intensief om met de media. Marjolein Voslamberwerkte de afgelopen jaren in anonimiteit als politiek assistent vanminister Donner van Justitie. Zij verhuisde deze maand naar het Torentjeals opvolgster van Jack de Vries, die leider wordt van hetCDA-campagneteam. Het verschil doet zich reeds voelen. 'Daar begin ik nietaan', zegt Voslamber met een uitgestreken gezicht tegen gretigeverslaggevers die haar bestoken met vragen over de minister-president. Zeverwijst hen keurig door naar de Rijksvoorlichtingsdienst.

Als de methode-Voslamber school maakt en de PA naar de achtergrond vanhet politieke bedrijf verdwijnt, wordt het wellicht wat rustiger op hetBinnenhof. Voor de parlementaire journalisten zou het een aderlating zijn.Als de geheimen echt geheim worden gehouden, rest hun het spreekwoordelijkeneuzen in de prullenbakken van het Binnenhof.

Meer over