GUN KAZAN ZIJN OSCAR

HET is een van de mooiste, bekendste en meest geïmiteerde scènes uit de filmgeschiedenis. Decor is de achterbank van een taxi....

De kracht van de scène uit On the Waterfront is te danken aan het formidabele spel van Marlon Brando, maar zeker ook aan de regie van Elia Kazan, die voor de film een Oscar kreeg. De mede-oprichter van de befaamde Actor's Studio is verantwoordelijk voor een reeks Hollywood-klassiekers en het is dus begrijpelijk dat hij op 21 maart een Oscar voor zijn hele oeuvre in ontvangst mag nemen.

De prijs is echter niet onomstreden. De laatste weken is tegen Kazan actie gevoerd en zijn tegenstanders hebben zijn naam weer krachtig door het slijk gehaald. Zo heeft de schrijver/regisseur Abraham Polonsky aangekondigd alleen maar naar de Oscar-uitreikingen te zullen kijken in de hoop dat de winnaar van de 'Lifetime Achievement Award' neergeschoten zal worden. Dat zou de avond tenminste een beetje opvrolijken.

Wat heeft Kazan gedaan om zulke agressie op te wekken? Zijn belangrijkste zonde is dat hij 47 jaar geleden voor het House Committee on Un-American Activities bekend heeft lid te zijn geweest van de Communistische Partij. Aanvankelijk weigerde hij namen te geven van partijgenoten, maar uiteindelijk noemde hij toch Clifford Odets, Lee Strasberg, Lillian Hellman en andere vooruitstrevende beroemdheden als oud-kameraden.

Hierna brak de hel los. Zowat iedereen aan de linkerzijde van het politieke spectrum toonde zich diep verontwaardigd over de zondeval van Kazan. Rod Steiger, de snode broer uit On the Waterfront, liet bijvoorbeeld weten dat hij net zo geschokt was door het 'verraad' als wanneer hij ontdekt zou hebben dat zijn vader met zijn zus naar bed ging. Kazan heeft zich de rest van zijn leven moeten verdedigen en liep door zijn steun aan de communistenvervolging diverse onderscheidingen mis.

De affaire roept een aantal bekende vragen op. Hoe lang moet iemand achtervolgd worden vanwege een vermeende fout? Is het strijd leveren tegen het communisme eigenlijk wel een fout? Moet je een kunstenaar met politieke maatstaven meten?

In ieder geval lijkt over Kazan wel erg hard geoordeeld te zijn. Hij heeft niet, zoals de met Nederlandse staatsprijzen gelauwerde propagandist Joris Ivens, decennialang achter totalitaire ideologieën aangelopen. Hij heeft geen films gemaakt ter verheerlijking van regimes die miljoenen mensen over de kling hebben gejaagd.

Kazan heeft zich juist afgewend van de totalitaire wereldbeschouwing waarmee hij in zijn jonge jaren geflirt had. Dit heeft hij ongetwijfeld deels gedaan uit angst om in het tijdperk van Joe McCarthy werkloos te worden.

Maar in zijn memoires wordt ook wel aannemelijk gemaakt dat de immigrant van Griekse ouders de Amerikaanse samenleving was gaan waarderen en een oprechte afkeer van het communisme had ontwikkeld. Die zogenaamd afschuwelijke, immorele daad die ik verrichte, schreef hij, I did out of my own true self.

Kazan heeft, zou je kunnen zeggen, wel meegeholpen aan het ruïneren van levens door mee te werken aan het opstellen van een blacklist. Het hanteren van de lijst met politiek besmette personen maakte het veel getalenteerde mensen onmogelijk om aan de slag te komen. Linkse scenaristen gebruikten pseudoniemen, linkse acteurs en regisseurs namen de wijk naar het buitenland.

Nu komen Berufsverbote in beschaafde landen vaker voor. Zo waren in het Nederland van na de oorlog ex-NSB'ers op weinig plekken welkom. En nog steeds is het zo dat overheden, bedrijven en media hier niet gauw iemand met uitgesproken rechts-extremistische opvattingen in dienst zullen nemen. Maar in de Verenigde Staten werd het - rode - gevaar wel erg overdreven.

Terwijl de Verenigde Staten de kleinste Communistische Partij ter wereld hadden, zo merkt Arthur Miller op in zijn autobiografie Timebends, gedroegen de Amerikanen zich alsof ze aan de vooravond van een bloedige revolutie stonden.

Bovendien konden veel verdachtmakingen van de halvegare McCarthy c.s. niet hard worden gemaakt. Soms, zoals in het geval van Alger Hiss, werd echt een communistische boef en landverrader ontmaskerd. Meestal echter ging het om vrij onschuldige, politiek enigszins naïeve figuren.

Achteraf gezien had Kazan zich dus misschien beter kunnen distantiëren van de communistenvervolging. Maar inmiddels is hij al genoeg gestraft voor die kleine misstap in de jaren vijftig. Kijk nog eens naar meesterwerken als East of Eden en A Streetcar Named Desire, zou ik zeggen, en gun de oude baas zijn ere-Oscar.

Meer over