Gruwelijk en wonderschoon

Weg met de romantische verzinsels over de vulkaanuitbarsting van de Vesuvius in 79 na Christus. De tentoonstelling 'Da Pompei a Roma' toont in Brussel de nieuwste archeologische vondsten en inzichten....

Door Bart Dirks

Barbaars is het wel, de bijnaam Silicon Babe die het Romeinse meisje kreeg van archeologen. Volledig transparant staart ze naar het plafond van een halfduistere zaal in de Koninklijke Musea voor Kunst en Geschiedenis in Brussel. De structuur van haar botten nog ten dele zichtbaar, haar voorhoofd steunend op de linkerhand, de rechterarm en benen gebogen.

Net als alle andere inwoners van Oplontis, een Romeins havenstadje op vijf kilometer van Pompeji, zat ze op 25 augustus 79 na Christus als een rat in de val toen om één uur 's nachts een gloeiende wolk vulkanisch materiaal kwam aanrazen. Bijna tweeduizend jaar later zijn we getuige van de leegte die van haar resteerde.

Letterlijk een leegte, want de delvers vonden van het meisje alleen een holte terug, achtergebleven in lava en puin na de ontbinding van organische resten. Uit dat fantoomgraf maakten ze een wassen afgietsel met een mal van gips, waarin ze vervolgens doorzichtig epoxyhars spoten.

Het resultaat is gruwelijk en wonderschoon tegelijk. De opengesperde mond schreeuwt om hulp. Het meisje verblijft de komende maanden in Brussel, waar ze ook nog eens op haar rug is gedraaid om het afgietsel voor schade te behoeden.

Zo angstaanjagend als de aanblik van de Silicon Babe is, zo bekoorlijk is de oogopslag van een klassieke amazone uit de Villa van de Papyri. Hoewel in deze luxueuze Romeinse woning al sinds 1764 opgravingen zijn, is haar hoofd, afgebroken ter hoogte van de hals, pas onlangs aangetroffen. Het marmeren duplicaat wordt beschouwd als een van de beste kopieën van een amazonetype uit de klassieke tijd.

Italië, dit halfjaar voorzitter van de Europese Unie, is gastland bij het tweejaarlijkse kunst- en cultuurfestival Europalia in België. Van opera tot commedia dell'arte, van design tot cinema - alles komt aan bod. Da Pompei a Roma wordt een van de grootste publiekstrekkers van 'Europalia.Italia'.

Al had conservator Erik Gubel er vooraf weinig zin in. 'Naast de renaissance, de moderne kunst en de estheten wilden de Italianen in België ook de oudheid tonen. Ik had één voorbehoud: als iemand Pompeji voorstelt, ben ik weg.'

Maar het aanbod was te aanlokkelijk. In Napels selecteerde Gubel met Pietro Giovanni Guzzo, de superintendant van Pompeji, ruim vijfhonderd beelden, sieraden, munten, afgietsels en werktuigen. Gubel hoopt vooral de fantastische verzinsels over Pompeji te weerleggen.

'Ik kan slecht tegen de indianenverhalen die gidsen bij de ruïnes vertellen. Of tegen de romantische verdichting van schrijvers als Alexandre Dumas of Mark Twain. Ondertussen hebben archeologisch en geologisch onderzoek niet stilgestaan. De verhalen zijn genuanceerd, maar ze zijn niet minder dramatisch geworden.'

Mark Twain beschreef bijvoorbeeld in 1867 een soldaat, die in volle wapenuitrusting op wacht bleef staan aan de stadspoort, 'rechtop en vastberaden, tot de hel rondom hem losbarste'. De oversaagde geest viel volgens Twain niet te onderwerpen, maar ging dapper in vlammen op.

'Twain noemde dat het meest poëtische dat Pompeji het moderne onderzoek heeft opgeleverd', moppert Gubel. 'Anderen gingen hem voor en anderen bauwen hem na, tot op de dag van vandaag. Terwijl archeoloog Karl Weber al in 1763 noteerde dat het om een graftombe gaat en niet om een wachthuisje. Er wás helemaal geen soldaat.'

Gubel probeert fouten van eerdere tentoonstellingen te omzeilen. Bijvoorbeeld alle voorwerpen, van zalffles tot huisaltaar, van ketting tot skelet louter esthetisch te rangschikken, zonder er rekening mee te houden of ze uit Pompeji komen, uit Oplontis, Terzingo of Herculaneum. 'Dat deed men óók in Napels slordig. Een museum moet geen kijkdoos zijn met pronkstukken om je aan te vergapen.'

De Brusselse reis door het getroffen gebied begint daarom met het nuchtere ooggetuigenverslag van Plinius de Jongere. 'Nauwelijks waren mijn moeder en ik langs de kant van de weg gaan zitten, of het werd nacht. Niet zoals een maanloze nacht bij bewolkte hemel, maar zoals in een afgesloten kamer zonder enig licht. Je hoorde het gejammer van vrouwen, het gehuil van kinderen, het geschreeuw van mannen.'

In de audiotour vervolgt de 17-jarige Romeinse schrijver: 'Velen hieven hun handen biddend tot de goden, maar nog meer mensen beweerden dat er geen goden meer bestonden en dat deze eeuwigdurende nacht het einde van de wereld was.'

Daarop doemt in Brussel een verbluffend afgietsel op, zestien vierkante meter groot. Een tafereel met door lava overvallen vluchtelingen die zich in een gewelf aan de zeehaven van Herculaneum veilig waanden. De twintig volwassenen, drie jongeren, twee kinderen en zeven baby's stierven door verbranding en verstikking. Duidelijker kunnen de woorden van Plinius niet worden geïllustreerd.

Zo vordert de kroniek van de uitbarsting - eerst Herculaneum, dat het eerste werd getroffen, dan Oplontis en Terzingo en tot slot Pompeji zelf. De eerst getoonde vondst is een halsketting die net buiten de oude stadspoorten werd gevonden, bij de weelderige villa van Diomedes.

Door de strikte chronologie is de expositie niet de zoveelste in de categorie 'Schatten uit Pompeji', zegt Gubel. 'We proberen in te spelen op de contrasten. Wat wisten we vroeger over deze villa en wat weten we nu? Hoe was het dagelijks leven van mannen, hoe dat van vrouwen? Van patriciërs en plebejers?' Zo toont de tentoonstelling de heersende mode van 79 na Christus. Veel slangenvormige armbanden uit goud en glaspasta, wijst Gubel, opvallend veel juwelen met wielachtige hangers en combinaties van goud en smaragd. 'De toppers van die tijd.'

Aan het eind van de rondleiding kan de bezoeker naar de reguliere Oudheid-afdeling (en de rest van het kolossale museum). Na tien jaar is de befaamde maquette van Rome weer in ere hersteld. Het verklaart de naam van de tentoonstelling: Da Pompei a Roma, van Pompeji naar Rome.

Toch maakt het schaalmodel van de eeuwige stad minder indruk dan de Silicon Babe uit Oplontis. Ze is en blijft uniek in haar soort. De doorzichtige siliconenafdruk is zo macaber dat archeologen de volgende afdrukken uit fantoomgraven toch weer uit gips maken of op z'n minst een kleurtje geven.

Meer over