Grijze kracht

Het grootste luxeprobleem uit de geschiedenis. Dat is de vergrijzing. We krijgen er elke week een weekend bij. Zes lessen over ouder worden van de jonge Rutger Bregman. Foto's Erwin Olaf

Voor het eerst, ooit, worden we bijna allemáál oud. Vergrijzing is zonder twijfel een van de grootste revoluties in de geschiedenis van de mensheid. Eeuwenlang moest het leven worden samengepropt in de dertig, misschien veertig jaar die ons hier op aarde waren gegund. Maar nu leeft bijna iedereen twee, of straks wel drie keer zo lang.

De discussie over dit fascinerende fenomeen, vergrijzing, wordt gedomineerd door economen. En dat is eigenlijk onbegrijpelijk. Natuurlijk, het gaat wat kosten om straks twee in plaats van vier werknemers op iedere oudere te hebben. Maar een veel interessantere vraag luidt: hoe ziet de wereld eruit waarin ouderdom niet meer de uitzondering maar de norm is?

1: WE ONTKOMEN ER NIET AAN

Hoewel de doembeelden van financiële 'onhoudbaarheid' al decennia over ons heen spoelen, begint het nu pas echt. Elk jaar komen er zestigduizend 55-plussers bij, drie keer zoveel als in de jaren negentig. Halverwege de 19de eeuw was slechts 5 procent van de Nederlandse bevolking ouder dan 65, nu is dat al 15 procent en rond 2040 zal het meer dan 25 procent zijn. Ondertussen blijft de levensverwachting stijgen: elke week krijgen we er een weekend bij.

De vergrijzing slaat toe van Zuid-Korea tot Mexico, van Nederland tot China. Het is zelfs de belangrijkste reden voor de groei van de wereldbevolking; het aantal kinderen is immers al twintig jaar stabiel op ongeveer twee miljard. En dan te bedenken dat de levensverwachting in Afrika nog eens twee keer zo snel stijgt als in Nederland. De enige manier om de wereldwijde bevolkingsgroei nog substantieel af te remmen, is niet geboortebeperking maar verplichte levensbeëindiging rond het 50ste levensjaar. Een pleidooi voor bevolkingskrimp is minder onschuldig dan het lijkt.

Vergrijzing is het grootste luxeprobleem uit de wereldgeschiedenis. Het is een rechtstreeks gevolg van de immense vooruitgang in voeding, onderdak, onderwijs en gezondheid van de afgelopen honderd jaar.

Europa, dat altijd al vooropliep, is nu ook het meest vergrijsde continent. In 2050 zal maar liefst eenderde van de Europeanen 65-plusser zijn. Wil Europa dat voorkomen, dan zijn er niet alleen meer baby's nodig, maar tot 2025 ook zo'n (schrik niet) 100 miljoen immigranten. Het Nederlands Interdisciplinair Demografisch Instituut (NIDI) rekende al eens uit dat we in Nederland dan 27 miljoen inwoners zouden hebben, oplopend tot 39 miljoen in 2050 en 109 miljoen in 2100. Dat zou nog eens massa-immigratie zijn.

Verplichte euthanasie, miljoenenimmigratie - het zijn natuurlijk geen reële opties. Die vergrijzing is niet te stoppen.

2: IEDEREEN VERGRIJST

Vergrijzing is veel meer dan demografie alleen. Iedereen die de cijfers tot zich laat doordringen, begrijpt dat er naast economische, ook politieke, culturele en geestelijke gevolgen zullen zijn. Dat jongeren van nu misschien wel 100 of 110 worden, betekent dat de manieren waarop we wonen, werken, ontspannen, leren, liefhebben en samenleven radicaal zullen veranderen.

Aan de oppervlakte is het al begonnen. 'Retro-tv' is sterk in opkomst, Omroep MAX groeit als kool en de beste film van 2011, The Artist, was stom zoals de eerste films dat waren. De gemiddelde leeftijd van de 'jongerenzender' Nederland 3 is al 47 jaar. Bij Nederland 1 is dat 55 jaar en bij Nederland 2 zelfs 60 jaar. De gemiddelde lezer van 'jongerenkrant' nrc.next is, jazeker, 40 jaar oud. Voor de Volkskrant is dat 50 jaar.

Ondertussen boekt de Top 2000 elk jaar luisterrecords en gaat het Radio 5 Nostalgia voor de wind. Zelfs de hits in de Top 40 komen steeds vaker uit de oude doos, terwijl vinylplaten de winkels uitvliegen.

De 'retroconsument' is hard op weg de belangrijkste doelgroep voor marketeers te worden. Zo betaalde Facebook 1 miljard dollar voor Instagram, een app die foto's moedwillig korrelig en vergeeld maakt. Steeds meer meubels, kleren en zelfs gadgets worden ontworpen alsof oldschool het nieuwe hip is. De babyboomers - de grootste generatie uit de wereldgeschiedenis - waren in de jaren zestig de eersten op wie marketeers hun pijlen richtten. Reken maar dat zij hun doelgroep in het vizier houden.

Maar soms lijkt het alsof ook de jeugd vergrijst. De 'eeuwige student' bestaat allang niet meer. Jongeren stromen steeds sneller de arbeidsmarkt op, om zo snel mogelijk carrière te maken. En protesteerden de babyboomers nog tegen kruisraketten en voor vrouwenrechten, nu strijden jongeren voor nota bene hun pensioen. Zelfs de revolutionaire bewegingen van deze tijd, Occupy en in de VS de Tea Party, druipen van nostalgie. Wie de tentenkampen van Occupy binnenstapt, waant zich vijftig jaar terug in de tijd. In Nederland getuigen vooral de hang naar een ware VOC-mentaliteit en de vaderlandse canon van nostalgie.

3: ALLES VERGRIJST

Er is vrijwel geen onderdeel van de samenleving dat aan de vergrijzing kan ontkomen. Denk om te beginnen aan de criminaliteit: criminelen zijn steeds vaker op leeftijd, maar over het algemeen drukt de vergrijzing het aantal misdaden. Denk ook aan het straatbeeld van veel dorpen, die doodstille plaatsen zullen worden als tot wel eenderde van de inwoners straks 80-plusser is. In feite zal de hele samenleving vertragen. Zo rijden ouderen in het verkeer minder hard en zal de overstaptijd bij de NS flink omhoog moeten.

In politiek opzicht kan de vergrijzing een aardverschuiving betekenen. De middenpartijen zijn al zo grijs als wat. Het VVD-lid is gemiddeld 51 jaar, het PvdA-lid 58 en het CDA-lid - geen grap - 67. Over de vakbonden, die drie keer zo snel vergrijzen als de bevolking, zullen we het maar niet hebben.

In de VS is aangetoond dat 65-plussers 20 procent meer Republikeins dan Democratisch stemmen - bij jongeren is het omgekeerde het geval. Ook in Nederland houden ouderen en jongeren er totaal verschillende opvattingen op na. Maurice de Hond schreef onlangs dat hun verschillen 'wel eens voor lange tijd een belangrijke basis zouden kunnen zijn van (electorale) spanningen in de samenleving'. No shit, Sherlock.

In 2019 is meer dan de helft van de kiezers 50 jaar of ouder. Als Jan Nagel zijn laatste experiment, 50Plus, bij elkaar weet te houden, dan zou zijn succes dit keer weleens structureel van aard kunnen zijn. En dat het aantal demonstraties fors is afgenomen, is wellicht ook een gevolg van vergrijzing. In de woorden van historicus H.W. von der Dunk: 'Vrijwel alle protest- en vernieuwingsbewegingen in de geschiedenis werden gedragen door jeugdigen.'

4: OUDEREN WORDEN STEEDS JONGER

Toch is er ook een andere trend: die van ouderen die steeds jonger worden. Het NIDI pleit zelfs voor een 'grijze revolutie', waarin mensen rond hun 50ste niet aftaaien, maar een nieuw leven beginnen. Door reisbureaus worden ze al aangesproken als fietsers, zeilers en bergbeklimmers. Datingwebsites voor ouderen springen als paddestoelen uit de grond, terwijl 60-plussers ook steeds vaker scheiden. Het grootste deel van de ouderen woont zelfstandig; van alle 90-jarigen is dat nog de helft.

Dat talloze ouderen straks thuis blijven wonen in plaats van naar het verzorgingstehuis gaan, is niet alleen een gevolg van de bezuinigingen. Steeds meer ouderen hebben gewoon geen zin in een tehuis, ze redden zich zelf wel.

Ook de arbeidsmarkt zal een metamorfose ondergaan. Nu loopt de werkloosheid nog op, maar er komt een moment dat werkgevers de ouderen hard nodig hebben. Tot die tijd blijven ze actief op allerlei vlakken. Zo zal de vraag naar mantelzorgers sterk blijven groeien. Want bedenk: mantelzorgers zijn doorgaans niet de dertigers die carrière moeten maken, een partner zoeken en kinderen krijgen. Nee, het zijn vooral de 60-plussers die voor onze 80-plussers zorgen. (En trouwens ook voor de kinderen van die overwerkte dertigers.)

Volgens hoogleraar filantropie Theo Schuyt zal de vergrijzing een gouden eeuw voor goede doelen inluiden. Ouderen worden immers niet alleen steeds ouder, ze worden ook steeds rijker. De rijkdom onder ouderen is erg ongelijk verdeeld, maar gemiddeld gesproken had Diederik Samsom gelijk toen hij stelde dat ouderen de rijkste leeftijdscategorie vormen. Schuyt verwacht dat er een grote geldstroom van vermogende babyboomers naar goede doelen op gang zal komen.

5: GENERALISEREN HEEFT GEEN ZIN

Dé oudere bestaat natuurlijk niet, en naarmate er meer ouderen bijkomen, zal de groep nog diverser worden.

Neem het inkomen: er is een groep ouderen die het moet doen met alleen AOW en misschien nog een minipensioen (ongeveer 175 duizend huishoudens). Eenderde van de ouderen heeft bovendien nauwelijks vermogen of zit zelfs in de schulden. Hoewel mensen met alleen AOW er iets op vooruitgaan in de komende jaren, worden ouderen met een klein pensioen hard geraakt.

Hiertegenover staan 650 duizend oudere huishoudens met meer dan 200.000 euro aan vermogen en een prima pensioen. Onderzoeksbureau CentERdata deed in 2011 een onthullende peiling onder gepensioneerden over hoe ze zouden reageren als hun pensioen in één klap met 25 procent zou worden gekort. Bijna de helft zei dat ze hun levensstijl zouden moeten aanpassen, maar meer dan eenderde antwoordde dat dit niets zou veranderen. Deze ouderen, die zomaar een inkomensval van 25 procent kunnen hebben, zitten er warmpjes bij.

Gerontoloog Jan Baars zei tegen de Volkskrant dat hij de houding van sommige ouderen 'wel een beetje raar' vindt. 'Ze zeggen: ik trek de deur achter me dicht en heb dan helemaal geen verantwoordelijkheid meer. Ouder worden, wordt een soort verantwoordingsloze jeugd, waarin je wel geld hebt en zelfstandig bent. (...) Zo wordt ouder worden een periode van niet serieus in het leven staan.'

Maar het een hoeft het ander niet uit te sluiten. Juist de vermogende 'vakantieoudere', die soms wel tien keer per jaar vakantie viert, doet veel vrijwilligerswerk. Jan Walburg, directeur van het Trimbos-instituut, noemt deze gepensioneerden de 'nieuwe adolescenten'. Ze wandelen, sporten, fietsen en tuinieren zich een ongeluk, maar zijn ook de belangrijkste reden dat Nederland wereldkampioen vrijwilligerswerk is.

Vooral over de pensioenleeftijd is het onverstandig te generaliseren. Sommige ouderen zijn opgebrand als ze met pensioen gaan, maar anderen balen als een stekker dat ze moeten stoppen. Niet toevallig is de arbeidsdeelname van 55-plussers in de afgelopen tien jaar verdubbeld. Dat kan verder worden gestimuleerd door die overwerkte dertigers minder te laten werken, onder wie het aantal burn-outs immers schrikbarend stijgt.

Een Deense hoogleraar stelde onlangs dat we naar een 25-urige werkwerk kunnen, mits we doorwerken tot ons 80ste. Dat klinkt bizar, maar bedenk dat ouderen steeds langer gezond en actief blijven. Voor de huidige generatie twintigers is straks langer doorwerken en nu minder stressen zo gek nog niet.

6: OUD ZIJN IS OOK NIET MEER WAT HET GEWEEST IS

Er komen miljoenen ouderen aan die, voor het eerst in de geschiedenis, nog volop kunnen meedoen. Niet alleen op de vakantiemarkt, maar in de gehele samenleving. Nederland is daar slecht op voorbereid, met een arbeidsmarkt die 50-plussers snel afserveert, een pensioenleeftijd die weinig flexibel is en een overschot aan hardnekkige stereotypen.

De laatjes van het ministerie van Sociale Zaken liggen vol gestrande wetsvoorstellen en vergeten rapporten over hoe ouderen die dat willen, langer kunnen doorwerken. In het laatste plannetje van minister Kamp krijgen alleen de werkgevers meer flexibiliteit. Ze hoeven 65-plussers bij ziekte straks nog maar zes weken door te betalen en kunnen hun eindeloos tijdelijke contracten blijven geven. Ondertussen wil Kamp het verplichte ontslag bij het bereiken van de pensioenleeftijd gewoon handhaven.

Nederland kan het zich niet lang meer permitteren de 'grijze kracht' zo te verspillen. Het is immers onzin dat ouderen de banen van jongeren bezet houden. Dat geldt hoogstens voor organisaties met een vast budget - scholen bijvoorbeeld. Maar het grootste deel van de arbeidsmarkt is geen stoelendans, integendeel. Productieve ouderen leveren juist meer werkgelegenheid op, ook voor jongeren. Toch doet de overheid er nu alles aan hen te demotiveren.

We hebben, kortom, een verouderd idee van ouderdom. Voor de econoom blijft de vergrijzing een ramp zolang hij verwacht dat de oudere van de 21ste eeuw als die van de 20ste zal leven. En voor die oudere zelf ook: een zwitserleven dat zich decennia voortsleept, biedt geen verdiende rust, maar pure verveling.

'We missen een cultuur van goed ouder worden', schreef hoogleraar ethiek Joep Dohmen onlangs. Op zichzelf is dat niet zo gek, op deze schaal doen we het immers nog maar net. De verzorgingsstaat is ingericht volgens een 19de-eeuwse opvatting van arbeid: werken, werken, werken, en dan nog een paar jaar welverdiende rust. Maar die 'paar jaar' van weleer zijn twintig, dertig, soms wel veertig jaar geworden.

De 'nieuwe adolescenten' zijn helemaal niet opgebrand als ze hun pensioen bereiken, integendeel. De burn-out is geen ouderdomsziekte meer, maar vooral iets voor veertigers, dertigers, soms zelfs twintigers.

Vergrijzing dwingt ons de verzorgingsstaat, het onderwijs en de arbeidsmarkt in te richten op een tijdloos cliché: 'Men is zo oud als men zich voelt.' Laat dat nou net de titel zijn van één van die vergeten rapporten, ergens in een laatje van Sociale Zaken.

Rutger Bregman (24) is historicus en redacteur van de Volkskrant.

POLITIEK

50+

grijze meerderheid

Als 50Plus in 2019 nog bestaat, krijgt de naam een dubbele betekenis. Meer dan de helft van de Nederlandse kiezers zal dan 50 jaar of ouder zijn. Bij de laatste verkiezingen stemde nog 30 procent van de 50-plussers op de PvdA, maar in de peilingen lopen ze massaal weg. Naar 50Plus.

undefined

Meer over