Griekenland durft weer te denken aan de toekomst

Griekenland zit nog steeds in een diepe recessie. Maar het toerisme, een van de belangrijkste inkomsten-bronnen van het land, lijkt zich te herstellen. En sommige Griekse zakenmensen durven zelfs weer te dromen. 'Mijn gevoel zegt dat we de goede kant op gaan.'

DOOR ARJEN VAN DER ZIEL

De Griekse zakenman Mike Efmorfidis wijst vanuit zijn kantoor naar zijn zwarte Nissan-sportwagen op de parkeerplaats. 'De snelste auto op aarde', zegt hij. 'Maar een zwarte, niet te opvallend.' Efmorfidis vertelt dat hij ook een Ferrari en een sportvliegtuigje heeft, maar dat hij met die bezittingen niet te veel te koop loopt. 'Ik vind dat ik me in deze tijden van crisis een beetje bescheiden moet opstellen.'

Efmorfidis (47) is directeur van het Griekse familiebedrijf Coco-Mat, dat meubels en beddegoed produceert en verkoopt en ook winkels en hotels runt in Griekenland en het buitenland. Hij heeft de meubelbranche in Griekenland door de crisis zien instorten. 'Mensen hadden de laatste jaren andere dingen aan hun hoofd dan de aanschaf van een nieuwe koffietafel.'

Maar Efmorfidis vertelt dat zijn eigen bedrijf de crisis goed heeft doorstaan. Coco-Mat produceert zijn spullen deels in China, verkoopt veel buiten Griekenland en financiert uitbreidingen alleen uit eigen vermogen. De onderneming leent niet van banken. 'Veel bedrijven in onze sector zijn failliet gegaan omdat ze bankleningen hadden die ze niet meer konden afbetalen.'

Efmorfidis loopt door een grote showroom annex winkel bij zijn kantoor in de Griekse hoofdstad Athene. De ondernemer gaat op zijn hurken zitten bij een opengewerkte matras om te laten zien dat voor het binnenwerk uitsluitend natuurlijke materialen zijn gebruikt. Efmorfidis vertelt dat hij, ondanks de crisis, flink investeert. Zo is hij bezig een nieuw hotel op te zetten boven een winkel in een chique wijk in het centrum van Athene. Een ander hotel van Coco-Mat wordt uitgebreid. En het bedrijf probeert een bestaand, slecht gerund hotel over te nemen. 'De crisis is voor ons een kans, omdat de prijzen sterk zijn gedaald. Wij hebben winkelpanden kunnen kopen op plekken waar we voor de crisis niet eens van droomden dat we er iets zouden kunnen kopen.'

Griekenland verkeert nog altijd in een recessie: de economie krimpt dit jaar voor het zesde jaar achtereen. Maar er gloort een sprankje hoop aan de horizon. Experts voorspellen dat het Griekse bruto binnenlands product in 2014 een beetje zal groeien en in 2015 met ruim 2 procent.

De vrees voor een Grieks vertrek uit de eurozone is naar de achtergrond verdwenen. De crisis heeft lonen en prijzen met tientallen procenten gedrukt, waardoor Griekenland iets concurrerender is geworden. Er zijn af en toe nog wel stakingen en protesten, maar die worden steeds kleiner.

Ook het toerisme, een van de belangrijkste sectoren van de Griekse economie, lijkt zich te herstellen. Vorig jaar daalden het aantal buitenlandse bezoekers met 5,5 procent naar 15,5 miljoen. Maar voor dit jaar voorspellen toeristenorganisaties een recordaantal van 17 miljoen bezoekers. De Europese Unie pompt bovendien miljarden euro's aan subsidies in snelwegprojecten die tienduizenden banen moeten opleveren. En na lang dralen lijkt eindelijk ook het privatiseringsprogramma van de grond te komen.

Het vertrouwen van Griekse ondernemers stijgt, zo blijkt uit peilingen, en ook buitenlandse beleggers speculeren op een herstel. De kredietbeoordelaars, die lang vreesden dat Griekenland failliet zou gaan, zijn sinds kort veel optimistischer en hebben de waardering voor het land verhoogd.

Comeback

De rente op Griekse staatsobligaties daalde onlangs naar 8 procent, het laagste niveau in drie jaar. Vorig jaar bereikte die rente nog een piek van 37 procent. 'We zijn over de helft op weg naar een echte comeback', zei de Griekse premier Antonis Samaras onlangs.

Tegelijkertijd betalen veel gewone Grieken een zware prijs voor de crisis. Tienduizenden winkels en kleine bedrijven hebben de laatste jaren de deuren moeten sluiten, meer dan een miljoen banen in de particuliere sector zijn verloren gegaan en 27 procent van de beroepsbevolking is werkloos. Onder jongeren beloopt de werkloosheid zelfs 64 procent. 'Als politici denken dat het beter gaat, kijken ze niet om zich heen', zegt Dikea Karamagoula. 'Zien ze de bejaarden niet die de vuilnisbakken afgaan op zoek naar iets eetbaars? Zien ze de mensen niet die ziek worden omdat ze zich geen gezond eten kunnen veroorloven?'

De 67-jarige Karamagoula - grijs haar, blouse met panterprint, lange zwarte rok - gaat een bakkerij binnen in een arbeidersbuurt van Athene. Ze vertelt dat ze samenleeft met haar dochter, die gebukt gaat onder een psychische stoornis, en haar 20-jarige kleindochter. Karamagoula heeft zelf jarenlang als schoonmaakster gewerkt in een staatsziekenhuis en is sinds een jaar gepensioneerd, maar ze heeft door de beruchte traagheid van de Griekse bureaucratie nog geen pensioenuitkering ontvangen. En haar kleindochter, die als telefoniste werkt, heeft de laatste negen maanden slechts één keer een bedrag van 150 euro aan loon gekregen. Haar werkgever zegt vanwege de crisis de rest van het loon voorlopig niet te kunnen uitbetalen.

'Hoe moeten wij overleven?', zegt Karamagoula, terwijl ze volschiet. 'Twee dagen geleden ben ik naar de kerk gegaan om een gratis voedselpakket op te halen. En ik heb laatst 50 euro geleend van een nicht om eindelijk weer eens vlees op tafel te kunnen zetten. Mijn zieke dochter heeft speciale dure medicijnen nodig. Die kunnen we voorlopig niet betalen.'

De bejaarde vrouw gebaart met vochtige ogen naar de bakkersvrouw achter de kassa, van wie ze een paar tientjes hoopt te lenen. Als ze even later aan de beurt is, krijgt ze met een snel, discreet gebaar 35 euro in de hand gedrukt. Ze veegt de tranen van haar wangen en loopt de winkel uit.

'Zeker de helft van onze klanten is werkloos', zegt bakkersvrouw Athina Boutsi, die met een rood schort aan achter de kassa staat. 'Als wij aan het einde van de dag brood over hebben, geven we het weg. En af en toe lenen we wat geld aan klanten die in de problemen zitten. Sommigen betalen het terug, anderen niet. Als mensen niet terugbetalen, beginnen wij er niet over.'

Niet alle deskundigen zijn er van overtuigd dat een opleving in zicht is. De Organisatie voor Economische Samenwerking en Ontwikking (OESO) voorspelt dat de Griekse economie volgend jaar niet zal groeien, maar met ruim 1 procent zal krimpen. Critici wijzen er op dat Griekenland door de crisis een schadelijke braindrain doormaakt, waarbij steeds meer jonge, hoog opgeleide mensen wegtrekken. Griekenland heeft ook nog steeds een staatsschuld van meer dan 170 procent van het bruto binnenlands product. De rijkere eurolanden, zoals Duitsland en Nederland, zullen mogelijk een deel van de noodleningen aan Griekenland kwijtschelden.

Maar de kans is groot dat ook nieuwe bezuinigingen nodig zullen zijn, wat opnieuw tot onrust zou kunnen leiden. Griekenland blijft bovendien door bureaucratie, ondoorzichtige regelgeving en een schimmig, corrupt rechtssysteem een lastig land om zaken in te doen.

'Dat zogenaamde herstel is een neoliberale fantasie', zegt Yanis Varoufakis, hoogleraar economie aan de Universiteit van Athene. 'Ons land stevent af op armoede.' Dat de economie dit jaar minder krimpt dan vorig jaar, maakt op de academicus geen indruk. 'Als een hongerstaker aan zijn hongerstaking begint, verliest hij in het begin ook snel gewicht. Na verloop van tijd wordt dat gewichtsverlies minder. Dat betekent toch niet dat hij aan de beterende hand is?'

Maar veel andere experts zijn positiever. 'Onze economie is sinds het begin van de crisis met een kwart gekrompen' zegt Aggelos Tsakanikas, hoofd economisch research van de Griekse denktank IOBE. 'Hoeveel verder kan onze economie nog krimpen? Ik denk dat het dieptepunt zo'n beetje is bereikt.'

Volgens Tsakanikas is het belangrijkste obstakel voor een heropleving dat de herkapitalisatie van de Griekse banken nog niet is afgerond. Als de banken van nieuw kapitaal zijn voorzien en weer kredieten gaan verstrekken, zal het herstel inzetten. 'Als het geld vloeit, gaan we weer groeien.'

Ook zakenman Efmorfidis ziet licht aan het einde van de tunnel. Efmorfidis beklemtoont dat economie ook een kwestie van instinct is. 'Dat zit hier', zegt hij, met een vuist kloppend op zijn borstkas. 'En mijn gevoel zegt dat we de goede kant op gaan.'

De ondernemer beent over de parkeerplaats van de winkel naar zijn kantoor. Er stapt net een bezoekster met een grote zonnebirl in het haar uit een zwarte Porsche-terreinwagen. De exclusieve bedden en meubels van Coco-Mat zijn, zeker in tijden van recessie, niet voor iedereen weggelegd.

Efmorfidis zegt de crisis te hebben zien aankomen. 'Niet alleen onze regering leende te veel. Ook de mensen. Het was veel te makkelijk en goedkoop om krediet te krijgen. We werden thuis gebeld door banken of we geld wilden lenen om op vakantie te gaan. Een op de twee auto's hier in de wijk was een sportauto of een dure terreinwagen, gekocht met geleend geld. De mensen stopten met produceren en werden lui. Ga maar na: we importeren hier tegenwoordig tomaten uit Nederland. Hoe is dat mogelijk? Wij hebben hier een geschikter klimaat. De tomaten uit Nederland zijn duur en niet eens lekker. Waarom produceren we die tomaten niet zelf?'

In zijn kantoor trekt Efmorfidis een kleine koelkast open. 'Wil je een biertje? Of iets anders?' Voor zichzelf maakt hij met een machine een espresso. 'Het goede van de crisis is dat de verwachtingen van de Grieken naar beneden zijn bijgesteld. De mensen staan weer met beide benen op de grond. We hebben nu sobere leiders nodig, die het goede voorbeeld geven en duidelijk maken dat we weer moeten produceren.'

Is zijn eigen Ferrari niet enigszins in strijd met dat pleidooi voor soberheid? 'Nee, dat is iets anders. Ik heb die auto niet gekocht om op te scheppen terwijl ik er eigenlijk geen geld voor had. Ik heb die wagen gekocht omdat ik van racen houd.' Hij grijnst: 'Ik houd van snelheid.'

Athene hoopt op kwijtschelding

De Griekse regering heeft met ingrijpende bezuinigingen en belastingverhogingen de overheidsfinanciën gezonder gemaakt. Maar de staatsschuld blijft hoog. Experts voorspellen dat de schuld dit jaar, mede door de nog steeds krimpende economie, uitkomt op ruim 170 procent van het bruto binnenlands product.

De andere eurolanden hebben zich verplicht Griekenland opnieuw te helpen als het land zich aan alle afspraken houdt, maar de staatsschuld toch te hoog blijft. Volgend jaar bekijkt de 'trojka' - Europese Unie, Internationaal Monetair Fonds en Europese Centrale Bank - hoe de vlag er op dit punt bij hangt.

Griekenland hoopt dat de eurolanden dan een deel van hun noodleningen kwijtschelden. Maar de Nederlandse minister van Financiën, Jeroen Dijsselbloem, beklemtoonde onlangs dat Nederland tegen kwijtschelding is. 'En dat geldt ook voor een heleboel andere eurolanden, die vinden dat een land dat met bilaterale leningen te hulp wordt geschoten, er alles aan moet doen om ze terug te betalen.'

Meer over