Graven, wil ze, dieper en dieper

'Romeo en Julia' met tangodansers, 'Macbeth' als houseparty: Ola Mafaalani heeft een passie voor Shakespeare, maar ze zet hem wel naar haar hand....

'Ik heb nog nooit zo'n goede eerste doorloop gehad', zegt regisseur Ola Mafaalani in het voorbijgaan. 'Dingen waarover ik dacht: oh Mafaalani, wat doe je nou, zal dat wel overkomen? Zoals die abstractie waarmee ik werk. Dat Romeo zijn woorden voor Julia niet aan haar maar aan het publiek richt. En aupt het hele einde van het stuk. Die dingen werken juist heel sterk. Het begin? Ja, daar moet ik nog naar kijken. Er moet sowieso nog heel veel gebeuren. Ja? Mag ik nu alsjeblieft gaan? Ik mnaar al die lieve mensen, die zo hard gewerkt hebben.' Heel lang, wel een paar minuten, stond Adelheid Roosen, engel in het stuk, midden op het podium in het halfdonker zachtjes na te wenen om de dood van Romeo en de hele tragedie. Als een kind dat allang geen tranen meer heeft maar dat rustig wordt van zijn eigen monotone gesnik. Op de achtergrond dansten Romeo (Pierre Bokma) en Julia (de Braziliaanse tangodanseres Christiane Palha) romantisch tussen de andere doden in de eeuwigheid zij nog in de knalroze jurk die ze aanhad toen ze stierf, vlak voordat ze met Paris zou trouwen. Het is zondagavond, precies een week voor de premi, in de Amsterdamse Stadsschouwburg. In de zaal een handjevol gasten Ivo van Hove, Hanneke Groenteman, Ko van den Bosch (lichtontwerper en Mafaalani's partner) en natuurlijk de technici, kostuumen decorontwerpers en de medewerkers van productie en publiciteit van Romeo en Julia. Het is de tweede voorstelling die de in Nederland woonachtige Mafaalani (Syri1968) als gastregisseur maakt voor Toneelgroep Amsterdam. Een voorstelling die voor de helft bestaat uit spel en tekst en voor de andere helft uit dans. Tango. In het kale decor nemen de dansers de laatste passen door. Rechtsvoor op de grond ligt Pierre Bokma met een spiegeltje met het licht te spelen. Adelheid Roosen prikt met een vork in een bakje fruit. Iedereen is in afwachting van de eerste doorloop die, ook al had hij allang moeten hebben plaatsgehad, op een bepaalde manier toch als een verrassing komt. Want bij Ola Mafaalani, zo leer je snel, weet je het maar nooit. 'Ik weet zelf ook nooit wat er de volgende dag gaat gebeuren. Iets wat ik gisteren mooi vond, kan ik vandaag zo weer omgooien. Ik ben geen schemamens.' En dat is zacht uitgedrukt. De dagen ervoor werd nog van alles omgegooid: afspraken en repetitieschema, maar ook teksten, mise-ensc. Bedacht ze een maand geleden tijdens een repetitie nog giechelend van de pret dat Mercutio de draak moest steken met die gekke tangopasjes om de broers Tibaldo uit te dagen, in de doorloop is van dat alles hoogstens een paar seconden overgebleven. Ze is nou eenmaal niet iemand 'die stopt van: nu hebben we die sc, nu houden we hem zo'. 'Ik werk veel met improvisatie.' Graven wil ze, dieper en dieper. Op zo'n moment kan ze er niemand bij hebben. 'Ik wil bijvoorbeeld niet dat een acteur zijn vriendin meeneemt naar een repetitie. Dat doorbreekt de intieme sfeer, die je zorgvuldig met elkaar hebt opgebouwd, dat je gloos met elkaar kunt werken, alles tegen elkaar durft te zeggen. Ik ben niet makkelijk om mee te werken dat geef ik echt toe.' Die vrijdag, twee dagen voor de doorloop, heeft Mafaalani tussen de repetities door eindelijk tijd voor een gesprek, driekwartier om precies te zijn. Nog met haar hoofd helemaal bij het stuk zit ze bleek en rillerig van moeheid met haar jas omgeslagen in cafox, het theatercafan de Stadsschouwburg. De ene sigaret na de andere. Mafaalani zit, 'as she speaks', misschien wel op het moeilijkste punt van het hele werkproces. 'Gisteren stonden we voor het eerst in de grote zaal. Dingen die in onze minirepetitieruimte heel heftig waren, waren ineens heel keurig.' De uiteindelijke theatervorm, de verhouding tussen dans en tekst, bepaalde decorstukken 'vraag me dat over twee dagen nog eens'. Energieloos beantwoordt ze de eerste vragen. 'Hoe lang we al repeteren? Geen idee. Zo'n periode van repeteren is voor mij altijd tijdloos. Hoe het gaat? Pfff, de taal is echt een probleem. En we hebben zo veel tegenslagen gehad. Eerst had iedereen de griep. En toen iedereen beter was, werd Titus Muizelaar na een week weer ziek. Hij mag van de arts niet meespelen.' Dan, heel langzaam, al pratend raakt ze weer gegrepen door haar eigen project. 'We moesten echt helemaal opnieuw beginnen. Met de dramaturg en iedereen erbij. Titus was de vader van Romeo, en iemand van zijn kaliber is niet zomaar te vervangen. Op zo'n moment moet je niet in compromissen vervallen maar blijven zoeken naar oplossingen. Uiteindelijk hebben we het heel mooi opgelost. We hebben Titus gewoon n vervangen. Romeo heeft nu alleen vriend, Mercutio. Nu zeggen we nog m wat we al wilden zeggen, namelijk dat Romeo heel eenzaam is. Soms gebeuren dingen in het leven niet voor niets. Dat heb ik gemerkt in mijn leven, maar ook in mijn regies.'Een voorstelling maken is voor Mafaalani hetzelfde als een 'bijna-dood ervaring'. 'Ik val tien kilo af, ben er letterlijk dag en nacht mee bezig, en denk soms als ik wakker word: mijn lichaam kan niet meer opstaan. Ik breng mezelf bewust in crisis om steeds een laag dieper te gaan. Met als consequentie dat er momen-

ten zijn dat ik het zelf ook nog niet weet. En in zo'n fase zit ik nu. Dat duurt meestal vier dagen.' She's been there. Het hoort erbij. 'Ik heb maar een voorstelling gemaakt waar het alleen maar lol was van het begin tot het einde: Ten liefde. Maar ik weet van Othello dat de oplossing soms ineens heel dichtbij kan zijn. In een gesprek van vijf minuten kan een hele akte ineens op zijn plaats vallen. Dat alles matcht met het idee in je hoofd. Dan merk je dat je niet voor niets twee maanden keihard gewerkt hebt.' Ze begint te stralen als ze vertelt hoe ze op het idee kwam om in Romeo en Julia tekst en tango, acteurs en dansers te laten samensmelten, en te laten botsen. 'Het is heel goed dat ik door dit interview weer terug kom bij dat oorspronkelijke gevoel. Vorig jaar was ik voor het eerst in een tangosalon, in Keulen, en terwijl ik naar die dansers zat te kijken, zag ik allerlei parallellen met Shakespeare's tragedie: dat obsessieve, de hunkering naar liefde en de onmogelijkheid ervan - dat zat er allemaal in. De blikken die die dansers in hun ogen hebben, dat heeft iets van een orgasme.'

Tegenover de spelende en pratende Pierre Bokma stelde ze de zwijgende en dansende Christiane Palha. Ook Paris, de gedoodverfde echtgenoot van Julia, en de vader van Julia hebben geen tekst, alleen choreografie Voor de persoon van Tibaldo vroeg ze los hermanos Macana, twee broers die in Argentinieer beroemd zijn vanwege hun optredens - niet met vrouwelijke partners maar als duo. In vliegensvlugge bewegingen dansen Enrique (22) en Guillermo (21) over het podium. Sensualiteit heeft plaats gemaakt voor haantjesgedrag: wie troeft wie af met de snelste beweging. Of zoals ze het zelf zeggen: 'Onze show is dubbel macho.' Mafaalani: 'Christiane had een video van hen. Toen ik het zag, dacht ik meteen: die moet ik hebben. In zekere zin zou je kunnen zeggen dat ze getypecast zijn. Hun temperament is wat ik wil.' Mafaalani heeft een passie voor Shakespeare. Eerder deed ze al Macbeth en Othello. 'Het is heel moeilijk om een auteur te vinden die zoveel van psychologie weet, zoveel van mythologie afweet, zo'n tempo van zinnen heeft, zulke prachtige rollen gecred heeft en die vierhonderd jaar na dato nog taboedoorbrekend is. Hij raakt gegevens aan waar mensen het liever niet over hebben. Bij Mafaalani's Romeo en Julia ligt de nadruk niet op de vete tussen de Montecchi's en de Capuleti's. En de liefde tussen Romeo en Julia is meer dan de liefde tussen man en vrouw alleen.'In het origineel weten alleen de voedster en de pater van de liefde van die twee, maar in mijn voorstelling ziet en weet iedereen alles. Iedereen is medeplichtig, en iedereen heeft zijn reden om voor of tegen die liefde te zijn. Het gaat over de pure momenten die we niet aankunnen en die we daarom maar kapotmaken. Het gaat erover dat mensen het leven nooit los kunnen zien van de angst voor de dood, in tegenstelling tot Romeo en Julia. Die zijn bereid om te sterven, zij gaan tot de dood. 'Op initiatief van Adelheid zijn we twee keer naar een medium gegaan om Shakespeare op te roepen, om hem te vragen over mijn toevoeging van de rol van engel. We gingen ernaartoe met het idee: we vragen ons even niet af of het wel of niet kan. Het was een magische ervaring. Het is mijn grootste wens om met Shakespeare een dialoog aan te kunnen gaan over zijn stukken. Hij is voor mij een soort partner. Ik ga met hem naar bed en word met hem wakker.' Het medium had een foto van haar en een van Shakespeare in haar hand. Wat er precies gebeurde, zoiets kan Mafaalani niet concreet beschrijven, 'en dat moet ook niet'. 'Maar ze heeft een soort connectie gemaakt tussen ons drie Daar kwam uit dat hij zich thuisvoelt bij ons, en dat was ook iets wat ik al veel eerder had ervaren.' Ze ziet het weer zitten en lacht: 'Ik geloof er enorm in. Voor een goede voorstelling zijn grote uitdagingen en grote conflicten nodig. Mijn theatervader Ritsaert ten Cate heeft weleens gezegd over die bijna-dood ervaring: het hoort erbij als je een niet overbodige voorstelling wilt maken. Het gaat niet over, maar je went eraan. Moet je nagaan: je w eraan!'

Meer over