Nieuws

Gratie voor levenslanggestraften zou niet aan de minister maar de rechter moeten zijn, zegt adviesraad

De huidige gratieprocedure voor levenslanggestraften heeft ‘een politiek karakter’ en moet worden vervangen door een rechterlijke toets. Niet de minister beslist dan over voortzetting van een levenslange straf, maar een onafhankelijke rechter. Daarmee worden de rechtswaarborgen voor de gedetineerde verbeterd.

Remco Meijer
Een rechter roept op tot orde in de rechtszaal. Beeld ANP
Een rechter roept op tot orde in de rechtszaal.Beeld ANP

Dat schrijft de Raad voor de Strafrechtstoepassing en Jeugdbescherming (RSJ) in het maandag uitgebrachte advies Levenslang herzien. De tussentijdse beëindiging van een levenslange straf is al langer onderwerp van discussie. Levenslange opsluiting zonder enig perspectief op vrijlating, zegt de RSJ, geldt als een schending van het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens (EVRM). Artikel 3 van dit verdrag bepaalt: ‘Niemand mag worden onderworpen aan folteringen of aan onmenselijke of vernederende behandelingen of bestraffingen.’

Sinds Nederland eind negentiende eeuw de doodstraf verving door levenslange bestraffingen, is een gratieregeling van kracht. Die biedt het noodzakelijke uitzicht op bekorting van de straf, bijvoorbeeld bij langdurig goed gedrag en oprecht berouw. Over gratie beslist de minister. Gratieverlening kwam in de loop van de 20ste eeuw met enige regelmaat voor, maar daarin kwam begin jaren tachtig verandering.

‘Levenslang is levenslang’

Tussen 1986 en 2021 werd geen gratie meer verleend, stelt de RSJ vast, met een uitzondering voor iemand op humanitaire gronden vlak voor overlijden. De RSJ citeert een uitspraak uit 2006 van Piet Hein Donner (CDA), toenmalig minister van Justitie: ‘Levenslang is levenslang.’ Dat leidde tot kritiek van de Hoge Raad en het Europees Hof voor de Rechten van de Mens, die meenden dat het perspectief voor levenslanggestraften een wassen neus was geworden. Ook bekende advocaten als de gebroeders Hans en Wim Anker deden hun beklag. ‘De kans op gratie is momenteel nul komma nul’, zeiden zij bijvoorbeeld in 2015.

Om daaraan tegemoet te komen, werd de procedure in 2017 aangepast. Het Adviescollege Levenslanggestraften (ACL) adviseert na 25 jaar detentie over de mogelijke voorbereiding op re-integratie van de gedetineerde in de samenleving. Na 27 jaar neemt de minister dan de beslissing over eventuele invrijheidstelling.

Een van de opvolgers van Donner, Sander Dekker (VVD) minister voor Rechtsbescherming in het derde kabinet-Rutte, besliste meerdere keren afwijzend over een gratieverzoek nadat de ACL positief had geadviseerd. De RSJ zegt daarover in het advies: ‘De gratiebeslissing is gevoelig voor politieke invloeden doordat de beslissing ligt bij de minister, die zich moet verantwoorden voor het parlement. Vanuit het perspectief van democratische verantwoording is dat positief, maar het maakt de gratiebeslissing ook afhankelijk van het politieke klimaat.’

Levenslanggestraften vochten afgewezen gratieverzoek met succes aan

Bovendien gebeurde in 2021 twee keer iets nieuws: met (civiele) juridische procedures wisten levenslanggestraften afgewezen gratieverzoeken met succes aan te vechten. Zo kwamen dat jaar Cevdet Y., die in 1983 een zesvoudige moord pleegde in het Delftse café ’t Koetsiertje, en Loi Wah C. (viervoudige moord op een Rotterdams gezin in 1987) vrij na meerdere keren gratie te hebben aangevraagd. Dekker concludeerde toen: ‘De rechter heeft telkens geoordeeld dat mijn besluiten om geen gratie te verlenen juridisch geen stand houden.’

Dekkers opvolger minister Franc Weerwind (D66) heeft in februari aangekondigd werk te zullen maken van een heroverweging van de procedure, die een wetswijziging vereist. Het RSJ-advies zal daarin een voorname rol spelen. Een rechterlijke toets zou beter aansluiten bij de praktijk in andere Europese landen en ligt meer in lijn met de manier waarop over verlenging en beëindiging van tbs wordt beslist, namelijk ook door de rechter. De Gratiewet moet ongewijzigd blijven voor andere gevallen dan de levenslange gevangenisstraf.

Meer over