Grappige tijdreis langs verouderde noviteiten

De eerste kleuren-tv, de eerste videorecorder en de eerste pc doen grenzeloos primitief aan, al zijn ze pas dertig jaar oud....

Uit hoofde van zijn functie als exploitant van 06-sekslijnen prijst Menno Buch in een televisieprogramma uit vroeger tijden de beeldtelefoon aan. Weten wij wel, zo pepert Buch kijkers en interviewer in, hoeveel geld er wordt verdiend aan sekslijnen waarop vrouwen alleen maar te horen zijn?! Kun je nagaan hoe mooi de toekomst zal zijn voor seks-industrie en klant als de hijgende dames ook nog eens via de telefoon te zien zullen zijn.

De dollartekens rollen Buch bijna uit de ogen. Tot nu toe loopt hij met dit kunstje echter niet binnen. De beeldtelefoon is een vondst waarvoor de technologie allang bestaat, maar die nog altijd niet is aangeslagen bij een breed publiek.

Dit oude filmpje van Buch en zijn sekslijnen is te zien op FF terugspoelen, een tentoonstelling in het Universiteitsmuseum in Utrecht over de ontwikkeling van elektronische communicatiemiddelen en massamedia sinds het einde van de 19de eeuw. Met communicatiemiddelen bedoelen ze in Utrecht alles van de eerste filmbeelden (uit 1895) tot de computer-met-internet.

Bij de ingang van de expositie wacht de bezoeker een uitdragerij van afgedankte tv-toestellen, gestorven computers en kapotte telefoons. Alsof ze de vuilnisbakken zijn langsgegaan. Binnen pakt de tentoonstelling echter uit met een schat aan prehistorische modellen van allerlei apparatuur.

Wat het meest opvalt aan zo'n uitstalling van elektronica is dat weinig zaken sneller verouderen dan technische noviteiten. De eerste kleurentelevisie, de eerste videorecorder, de eerste personal computer: ze zijn misschien een jaar of dertig oud, maar ze doen grenzeloos primitief aan. Onmogelijk grote en lompe apparaten zijn het, grof en onbeholpen van vormgeving bovendien. De telefoon (uitvinding uit 1876) is na een halve eeuw van losse microfoons en gehoortoeters vervolgens jarenlang blijven steken op het niveau van de zwarte, bakelieten, loodzware knots uit 1955.

Pas in de loop van de jaren negentig koos de telefonie de huidige koers, van snoerloos tot mobiel. De eerste echte, indertijd heel handzaam gevonden autotelefoon dateert uit omstreeks 1992, slechts twaalf jaar geleden. In dat grote, logge apparaat past een hedendaags mobiel telefoontje een keer of tien.

De pioniersjaren van film en radio worden in filmpjes en bandopnamen uit de doeken gedaan. Op de verschoten registratie van het vroegere tv-programma Wondere Wereld legt Chriet Titulaer het basisprincipe uit van twee blinkendnieuwe vondsten: de videoband en de cd-rom.

Verderop staan zowel een vroege VHS-recorder als de concurrenten Betamax en Video 2000. Dat het VHS-systeem de wedloop om de thuisvideo heeft gewonnen, komt doordat videobanden met porno alleen op VHS werd uitgebracht. Veertig procent van de banden die videotheken uitleenden, bevatte porno.

Behalve succesnummers zoals notenhouten radio's en tv-toestellen uit de jaren vijftig, zijn er uitvindingen te zien die niet bij een groot publiek zijn aangeslagen, en handigheidjes die na een eerste succes snel zijn verdrongen door alweer een volgende vondst. Mooi is bijvoorbeeld het gegeven dat computergebruikers begin jaren tachtig het gepiep en geknars op cassette opnamen dat de NOS-radio wekelijks uitzond. Dat kabaal was spelletjessoftware, die je via een vertaalprogramma in je computer kon laden.

Vooral bij de computer voor thuisgebruik was het voor de bouwers zoeken naar de geschiktste vorm. Zo bestaat er een Philips-spelcomputer uit de jaren zeventig waarvan het opstaande beeldschermpje aan het toetsenbord is vastgegoten tot een soort lessenaar. Ware nostalgie vormen een Atari-spelcomputer met twee authentieke joysticks uit 1979, en de moeder aller computerspelletjes: Pong, uit 1972, waarbij twee spelers op een televisiescherm tegen elkaar tennissen.

Vervelend is dat de inrichting van deze tentoonstelling rommelig en lawaaiig is.

FF terugspoelen is ondergebracht op een betrekkelijk klein oppervlak, met in elke ruimte minstens één apparaat dat luidkeels praat. Dat levert een doorlopende kakofonie aan storende stemmen op.

En ze kicken er in dit Universiteitsmuseum op, interactieve grapjes in te bouwen in hun exposities, ter bevordering van de persoonlijke betrokkenheid van de bezoeker. Zo kon je bij een eerdere tentoonstelling de presentatie beïnvloeden door zelf te kiezen voor een bepaalde volgorde.

In deze mediauitstalling is een enquête ingebouwd, in te vullen via krakkemikkige muisgestuurde beeldschermen. In elke ruimte hangt een beeldscherm met vragen in de orde van: 'Als er een ramp gebeurt, wat zet jij dan als eerste aan: de radio, de tv, of computer met Internet?'

Aan het eind van de rit staat het laatste enquêtebeeldscherm een tijdje te dubben over de uitslag, waarna het ding concludeert dat je hetzij vet cool bij de tijd bent, dan wel een ouwe sufferd die geen optimaal gebruik maakt van de zegeningen van het digitale tijdperk.

FF terugspoelen betekent voor de liefhebber van techniek kwijlen bij oude filmprojectoren en vroege computers. Voor een normaal mens is het vooral een grappige tijdreis langs spullen die nog tamelijk kort geleden gewoon in huis stonden en desondanks allang zijn vervangen door jeugdiger varianten.

Meer over