Goudzoeken in een donkere tunnel

Telecombedrijven gaven, in blind vertrouwen een goudmijn aan te boren, tientallen miljarden uit aan UMTS-licenties. Nu zelfs het Japanse NTT DoCoMo de introductie van UMTS uitstelt, groeit de twijfel over de levensvatbaarheid van mobiel internet....

De inwoners van de regio Tokio hadden komende maand als eersten een blik kunnen werpen in de toekomst. Helaas, NTT DoCoMo, het meest succesvolle telecombedrijf van Japan, moet de introductie van de nieuwste mobiele internetdienst uitstellen - voorlopig geen videoclips en 3D-spelletjes op de telefoon.

Teleurstelling in Japan, want DoCoMo kondigde zijn paradepaardje Foma (Freedom of Mobile multimedia Acces) de afgelopen maanden aan met paginagrote advertenties. Het bedrijf zou 's werelds eerste aanbieder worden van de nieuwe generatie mobiele diensten, in Europa bekend als UMTS.

Ook voor Europese telecombedrijven is het een domper. Patrick Leleu, topman van de Franse telecommer Bouygues, sloeg dan ook alvast alarm. 'De technologie zal niet tijdig voorhanden zijn, in plaats van 2002 wordt het 2004.' De Franse bescheidenheid is terecht. Als DoCoMo moet uitstellen, kunnen de Europeanen het voorlopig helemaal vergeten.

De Europese spelers zijn niet eens in staat te bieden wat DoCoMo al sinds 1999 doet met de voorloper van Foma, 'i-mode'. Deze razend populaire dienst wordt gebruikt door 22 miljoen van DoCoMo's 37 miljoen mobiele klanten. E-mail, melodietjes, en tienduizenden speciale sites zijn op eenvoudige wijze toegankelijk. Tegen lage kosten, via ultralichte mobieltjes mét kleurenschermpje.

Nu zelfs DoCoMo zijn slogan 'The Future is Now' niet kan waarmaken, stellen zwartkijkers de ultieme vraag: komt UMTS überhaupt van de grond in Europa?

'Waarschijnlijk niet', zegt professor Peter Cochrane, tot voor kort chief technologist van British Telecom, het op een na grootste telecombedrijf van Europa. Zowel financieel als technologisch zitten de telecombedrijven volledig klem, aldus Cochrane.

Want waar de Japanners met mobiel internet aan de slag gingen nadat ze de benodigde licenties simpelweg kregen, hebben de Europeanen voor de frequentiepakketten in totaal 284 miljard gulden betaald. Zakenbank JP Morgan berekende dat - inclusief de bouw van de netwerken en marketing - de kosten van UMTS in totaal op 650 miljard gulden komen.

'Het is ontzettend stom te denken dat je dergelijke bedragen kunt terugverdienen', zegt Cochrane. Hij vergelijkt de telecombedrijven bij de UMTS-veilingen met lemmingen die zich massaal van de rotsen storten. Hoop op redding is er niet. 'Technologisch duurt het nog minstens jaren voordat Europa mobiel internet krijgt', zegt Cochrane, die tot voor kort het UMTS-programma van British Telecom leidde. De ontwikkelingstijd van de benodigde mobieltjes schat Cochrane op vier jaar. 'De huidige prototypes hebben nog het formaat van een koelkast.'

Ook voorziet Cochrane enorme problemen met de tienduizenden antennes die geplaatst moeten worden om de steden van UMTS te voorzien: 'De mensen hebben de buik vol van nieuwe antennes.'

Terwijl de telecombedrijven voorttobben, liggen de peperdure vergunningen ongebruikt op de plank. Dat kost miljoenen per maand, zonder dat daar één cent voor terugkomt. Cochrane: 'Tegen de tijd dat UMTS werkt, is het voor velen te laat.'

De bedrijven zelf zijn - uiteraard - minder pessimistisch over UMTS. Zeker, de tijd van de juichverhalen is voorbij. Riepen de telecombedrijven vorig jaar nog dat met UMTS snelheden van 2 megabit per seconde mogelijk zouden zijn, nu is dat bijgesteld tot 64 à 144 kilobit - in Nederland durft alleen Libertel de 2 megabit nog in de mond te nemen. Ook over de grootschalige invoering van UMTS zijn bedrijven een stuk voorzichtiger geworden. In plaats van het jaar 2002 zijn nu 2004 en zelfs 2007 veelgehoorde data.

Daarnaast moeten de telecombedrijven ook uitleggen hoe ze denken te overleven, onder de voortdurende druk van de miljardenschulden. KPN-topman Paul Smits deed daar onlangs een poging toe. Hij bracht alle heisa over zijn schulden terug tot 'de prijs van drie pils'. Als 20 miljoen klanten over enkele jaren bereid zijn 5 euro per maand extra te betalen, is KPN uit de brand, hoopt Smits.

Michiel Buitelaar, strategisch directeur van Ben, deelt Smits' geloof dat er genoeg goud in de UMTS-mijn zit om te overleven. Cruciaal is de introductie van GPRS, waarmee ook Nederlandse telecommers dit jaar komen. GPRS is een opvolger van GSM die geschikter is voor data-verkeer. 'Als de consument daar eenmaal aan gewend is, wil hij meer snelheid. En al zal GPRS er de komende tien jaar nog wel zijn, UMTS volgt er evolutionair op.'

Buitelaar is niet bang dat gebrek aan UMTS-mobieltjes vertraging zal veroorzaken. 'We eisen keiharde garanties over de tijdige levering van mobieltjes. En die krijgen we ook.' Maar telecom-analist Lars Godell van onderzoeksbureau Forrester gelooft niet, evenmin als Cochrane, dat de telefoontjes tijdig komen. 'Gebrek aan toestellen is een van dé problemen van DoCoMo. Voor Europeanen is het erger, omdat ze minder macht hebben over fabrikanten.'

Toch verwacht Godell dat UMTS er komt, zij het ernstig vertraagd en in beperkte mate. De telecombedrijven hebben immers geen keus - het point of no return is in financieel opzicht al gepasseerd. Bovendien hebben overheden de bedrijven een schema opgelegd waarbinnen de netwerken dekkend moeten zijn. In Nederland moeten alle aanbieders in 2007 mobiel internet bieden in elke gemeente met tenminste 25 duizend inwoners.

Godell denkt niet dat de sector dat haalt. 'De wettelijke verplichting betekent niets. Overheden zullen de overeenkomsten heus niet gebruiken om telecombedrijven het bankroet in te jagen.' KPN en consorten zullen hun UMTS-netwerken wegens geldgebrek minimaliseren. Mobiel internet wordt een lappendeken van GSM, GPRS en een beetje UMTS.

Winst maken met UMTS is - áls het al lukt - weggelegd voor de allergrootsten. Kleine operators zullen sneuvelen in de miljardentombola, zegt een analist van Effectenbank Stroeve. 'Van de 50 Europese aanbieders zijn er over drie jaar nog vijf à tien over.'

Wie komt levend uit de donkere tunnel? KPN-topman Smits weet het ook niet: 'De ultieme bewijslast ligt uiteraard in de toekomst'.

Meer over