Gouden kristallen

Tachtig jaar stond de tijd stil in St.-Petersburg. Terwijl in Moskou hele woonwijken verdwenen voor stalinistische wolkenkrabbers en Breznjev-flats werd het 'Venetië van het Noorden' gespaard....

Door Corine de Vries

Een gigantische gouden cocon van de Franse architect Dominique Perrault zal over een jaar of drie de klassieke contouren van St.-Petersburg voor altijd veranderen. Perrault werd afgelopen zaterdag in een internationaal concours uitverkoren om een nieuw theater te bouwen naast het negentiende-eeuwse witgroene Mariinski-theater dat al jaren kampt met ruimtegebrek.

Tsaar Peter de Grote stichtte St.-Petersburg in 1703 als een Venster op het Westen. De stad moest het archaïsche Rusland de Renaissance in trekken. Nu, driehonderd jaar later, lopen de emoties hoog op over moderne architectuur in het negentiende-eeuwse stadscentrum. Veel inwoners zouden het venster het liefst potdicht houden.

Tachtig jaar lang stond de tijd stil in St.-Petersburg. Sovjet-leiders bekommerden zich niet om de voormalige tsarenhoofdstad. Terwijl in Moskou hele woonwijken plaats moesten maken voor brede lanen, imponerende stalinistische wolkenkrabbers en betonnen Breznjev-flats bleef het historische centrum van het 'Venetië van het Noorden' intact.

De discussie over moderne architectuur brak ruim een jaar geleden in alle hevigheid los toen de invloedrijke dirigent en directeur van het Mariinski, Valeri Gergjev, bekendmaakte dat de Amerikaanse architect Eric Owen Moss een nieuw theater mocht gaan bouwen. Moss had een provocerend ontwerp getekend, een enorm vierkante gebouw van glas waaruit grote glazen golven en ijsschotsen staken. Die symboliek van de stad aan de Finse golf waar de winter ruim zeven maanden duurt, stuitte op verontwaardiging en onbegrip. In de volksmond werd het ontwerp al snel omgedoopt tot 'vuilniszak' en 'platgetrapte inktvis'.

De stadsarchitecten noemden het ontwerp een belediging van Ruslands nationale erfgoed. Ze omschreven Moss als een onbeduidende Californische architect die door de Moskouse pers werd opgehemeld om St.-Petersburg een loer te draaien. Dat verwijt verstomde toen bij het concours rond de invulling van het New-Yorkse WTC-terrein Moss bij de toptien bleek te zitten. Maar de kritiek bleef overeind.

'Moderne architectuur hoort niet thuis in St.-Petersburg', zei Nikita Jawein, directeur van het Comité ter Bescherming van Monumenten, enkele weken geleden. 'Iedere stad heeft zijn bestemming. In Rome mag je zelfs geen raamkozijnen vervangen, laat staan dat je er een modern gebouw kunt neerzetten. Ook hier geldt al jaren een officieel negatief advies als het gaat om moderne architectuur. St.-Petersburg is de grootste stad ter wereld die nog een volledig bewaard gebleven historisch centrum heeft. Dat is bijzonder en maakt ons voor toeristen aantrekkelijk. Daar moeten we zuinig op zijn.'

Gergjev verwacht nou juist dat een spraakmakende uitbreiding van het Mariinski toeristen en buitenlandse investeerders zal trekken. Het moet St.-Petersburg niet alleen als museumstad op de kaart zetten, maar ook als bruisend cultureel centrum dat zich kan meten met New York, Parijs en Berlijn. Gergjev heeft grootse plannen. 'Ik wil dat dit theater een van de beste ter wereld wordt, zowel technisch als esthetisch.' Hij is een bewonderaar van de New York Metropolitan Opera. 'Daar kan een podium binnen een uur na een repetitie worden gereedgemaakt voor een voorstelling. In het Mariinski is daar zes uur voor nodig.'

De architectuurhistoricus Alexej Leporc was een van de weinigen die Gergjevs keuze voor Moss steunden. 'De algemene visie hier is dat we niets aan het historisch centrum mogen veranderen. We mogen alleen schoonmaken, restaureren en reconstrueren. Maar wat heeft de stad voor een toekomst als er geen vernieuwing is?'

De huidige nieuwbouw in St.-Petersburg typeert Leporc als armzalig modern. 'Zelfs als ze een hightech-gebouw neerzetten, ergens ver weg van het centrum, dan ziet het er nog krakkemikkig uit. Maar veruit de meeste nieuwbouw bestaat uit monsterlijke neoclassicistische bouwwerken die zogenaamd niet opvallen.'

Peter de Grote zou zich niets van alle kritiek hebben aangetrokken. Die wilde een stad in een moeras, dus er kwam een stad in het moeras. Ook al kostte de bouw duizenden mensenlevens en wilde de Russische adel aanvankelijk helemaal niet wonen in het gure, afgelegen oord. Het huidige stadsbestuur van St.-Petersburg koos daarentegen, in overleg met het Russische ministerie van Cultuur, voor een moderne en democratische oplossing. Het schreef een wedstrijd uit en vroeg elf architecten, vijf Russische en zes internationale grootheden onder wie Moss, om een ontwerp voor het nieuwe Mariinski in te dienen.

Het resultaat was een bonte verzameling hypermoderne ontwerpen. Zelfs de Russische architecten hadden zich door Moss laten inspireren. 'Ik was ontzettend verrast over de inzendingen', zegt Leporc. 'Er zat geen enkel traditioneel neoklassiek ontwerp tussen. Ik denk dat de Russen de opdracht hebben gekregen met iets moderns te komen.'

De Nederlandse architect Erick van Egeraat - samen met Perrault favoriet van de jury - presenteerde 'De hand van de engel': twee grote glazen handen boven de ingang van het theater, die een abstracte goudkleurig glazen viool vasthouden. De Oostenrijker Hans Hollein liet zich eveneens inspireren door een muziekinstrument, zijn theater kreeg de vorm van een enorme piano.

De Italiaan Mario Botta ontwierp een Middeleeuws stenen fort voor de zalen, met daarop een spierwitte rechthoekige deksel voor de kantoor- en oefenruimten. Het idee: Russen dromen in hun grote, ontoegankelijke land van orde, gesymboliseerd door de strakke witte plaat boven hun hoofd.

De Japanse Arata Isozaki creëerde een abstract theater met lijnen in primaire kleuren, in de stijl van de Russische avant-gardekunstenaar Kazimir Malevitsj uit het begin van de twintigste eeuw. Ook daar zat een diepere gedachte achter. De creativiteit van Malevitsj en zijn tijdgenoten werd door het totalitairisme gesmoord. Isozaki vertaalde hun ideeën naar de hedendaagse werkelijkheid.

En dan de winnaar, Dominique Perrault, een persoonlijke vriend van president Chirac. Zijn ontwerp is een enorme berg van goudkleurige kristallen, waaronder een abstract zwart marmeren gebouw schuil gaat met daarin het theater en repetitieruimten. Waar het gouden omhulsel voor dient, is nog niet duidelijk. Zelfs niet voor de architect. Hij liet bij de presentatie weten de ontwikkeling van deze ruimte als een uitdaging voor de stad te zien. Volgens een Russische krant komen er kleine restaurants, cafés en boetiekjes.

Gergjev zei zaterdag dat de lichtval door het gouden glas hem het meest aansprak in dit ontwerp. Hij noemde het een mooi symbool voor de Witte Nachten, een periode in de zomer dat de zon in St.-Petersburg niet onder gaat.

Critici beweren nu al dat president Poetin het met Chirac op een akkoordje gegooid heeft. 'Dat gerucht doet hardnekkig de ronde', zegt architectuurhistoricus Leporc. 'Het is wel heel toevallig dat de Franse premier Raffarin op de dag van de bekendmaking in St.-Petersburg was.'

Leporc, die zo graag moderne architectuur in het stadscentrum wilde, is diep teleurgesteld over de keuze voor Perrault. 'Het is geen interessant project. Een conventioneel theater in een bonbonwikkel, puur decoratief. Goud en glanzend zoals de opera Boris Goedonov van Moezorski. Perrault is modern maar tegelijkertijd heel afgezaagd en gemakzuchtig. Als dit in St.-Petersburg hét voorbeeld wordt voor moderne architectuur, dan vrees ik dat niemand nog iets nieuws zal durven voorstellen.'

Architectuurexpert Grigori Revzin van het tijdschrift Kommersant Vlast was teleurgesteld over alle internationale inzendingen. 'Wat mij verbaast, is de totale afwezigheid van de stad zelf. Geen van deze top-architecten heeft zich echt verdiept in St.-Petersburg. Dat is vreselijk jammer, maas helaas niet vreemd. Westerse architecten zien de Russische architecturale school niet als gelijkwaardig. Volgens hen leven wij in de Derde Wereld.'

'De buitenlandse architecten wilden ons een modern westers theater laten zien, zonder rekening te houden met de plaats waar het gebouw komt te staan. En dat is hier nou juist zo relevant. Het gebouw zal moeten concurreren met het barokke Mariinski uit 1859, een echt meesterwerk. Dat had een grote uitdaging moeten zijn.' Volgens Revzin hebben de architecten het concours als een schnabbel behandeld. 'De ontwerpen staan in geen verhouding tot de projecten waarmee deze architecten naam hebben gemaakt. Ze zullen zeker niet in hun map met beste werken terechtkomen.'

Revzins voorkeur ging uit naar een Russische inzending van de Moskouse architect Andrej Bokov. Hij is de enige die het 'Cultuurhuis het Vijfjarenplan' niet afbreekt dat op de plaats staat waar het nieuwe theater moet komen. Bokov bedekt dit grauwe neoklassieke bouwwerk uit de Stalin-tijd met een grote glazen overkapping, die wordt bevestigd met dikke stalen draden. 'De paradox tussen het stalinisme en de moderne aanbouw geeft het ontwerp een prachtige balans. Het is tragisch dat het enige echt St.-Petersburgse project, gecompliceerd en gevoelig, is gecreëerd door een Moskouse architect.'

Maar een buitenlander moest en zou winnen, daarvan is ook Revzin overtuigd. 'Gergjev wil per se dat zijn theater door een westerse ster gebouwd wordt.' Het inhuren van een buitenlander is ook praktischer voor de financiering. De regering heeft 100 miljoen dollar voor de bouw uitgetrokken, maar als dat bedrag onvoldoende blijkt, zullen internationale financiers moeten worden gevonden. En dat is voor een Perrault makkelijker dan voor een Bokov.

Toch is het nog lang niet zeker of Perraults gouden cocon inderdaad aan de skyline van St.-Petersburg zal stralen. Het ontwerp gaat nu de bureaucratische machine in. Er moeten diverse commissies worden opgericht die zich gaan buigen over de vele ontheffingen die voor de bouw nodig zijn. Dat kan jaren duren, zeker omdat St.-Petersburg zich in een machtsvacuüm bevindt, nadat gouverneur Jakovlev vorige maand werd weggepromoveerd.

Alleen president Poetin zelf kan alle knopen in een keer doorhakken, als hij het nieuwe theater echt belangrijk zou vinden. Maar Revzin noemt het veelzeggend dat het resultaat van het concours niet is bekend gemaakt op het hoogtepunt van het 300-jarig jubileum van St.-Petersburg eind mei. 'Het project heeft duidelijk niet de hoogste prioriteit.'

De historische voortekenen beloven weinig goeds. Het voorlaatste architectenconcours in dit land werd zeventig jaar geleden georganiseerd. De Sovjet-leider Jozef Stalin vroeg toen een aantal architecten om een ontwerp te leveren van het Paleis van de Sovjets in Moskou. Het winnende ontwerp van de Russische architect Boris Jofan was minstens zo spraakmakend: een ruim driehonerd meter hoge bruidstaart met daarop een zeventig meter hoog standbeeld van Lenin. Het is alleen nooit gebouwd. De drassige fundering en de Tweede Wereldoorlog gooiden roet in het eten.

Meer over