Goedemorgen, ik ben Uw genezend arts

Kuren op de Krim is voor Russen een ontspannende terugkeer naar de betutteling uit de kindertijd. De dag is voor je ingedeeld, je wordt goed in de gaten gehouden, vermanend toegesproken en drie keer per dag warm gevoed....

GEACHTE kameraden vakantiegangers! De temperatuur van het water is 26 graden, de temperatuur van de lucht is 27 graden en de luchtdruk is 1040. Ga nu in de schaduw liggen! Het is zeer gevaarlijk om Uw lichaam te lang bloot te stellen aan de zon.'

Vakantie is een serieuze zaak in sanatorium Djoelber. Voor strandgangers die dit dreigen te vergeten, klinkt boven de branding van de Zwarte Zee uit af en toe een metalen stemgeluid uit de luidsprekers.

De verpleegster torent in haar regiehokje hoog boven het strand uit. Het elektronische bord op het dak, dat aangeeft of de kameraden in zee mogen zwemmen of niet, is kapot. Maar geen nood: de verpleegster roept iedere paar uur de temperaturen, luchtdruk en andere belangwekkende gegevens om. Op sommige dagen leest ze door haar microfoon de integrale tekst voor van de circulaire Gedragsregels voor kinderen op het strand. Dat zijn er nogal wat.

In de eigenaardige wereld van het Krim-sanatorium is iedere toerist een 'zieke', of hem nu iets mankeert of niet. Zijn hotelkamer heet 'ziekenzaal'. Wie de beroemde plaatselijke lucht opsnuift, is bezig met 'klimatologische genezing', die pas kan aanvangen na consultatie met één van de alom aanwezige artsen. Zwemmen gebeurt met toestemming van de dokter, nadat eerst in de schaduw een 'luchtbad' is genomen.

Bij aankomst wordt iedereen aan een medisch onderzoek onderworpen. Boven de veertig jaar is een elektrocardiogram verplicht. 'Ze willen natuurlijk wel weten wat voor vakantiegangers ze hier krijgen', rechtvaardigt een van de bezoekers deze drastische maatregel.

Het sanatorium-kuuroordboekje dat iedereen krijgt uitgereikt, staat vol met vermaningen en geboden. De 'dagorde' is streng: zeven uur opstaan voor de ochtendgymnastiek en een bezoekronde van de arts. Na het ontbijt volgen de medische 'procedures'. Na het middageten een rustpauze, daarna 'cultureel-massale en sportieve activiteiten'. Na het avondeten film en concerten, een souper en om 22.30 uur de 'voorbereiding op de slaap'.

De gasten van sanatorium Djoelber gaan tenslotte niet zomaar op vakantie. Net als de honderdduizenden andere sanatoriumgangers die 's zomers naar de bekende zuidkust van de Krim reizen, komen ze ook voor 'genezing'.

Vladimir Sadovjenko, een 45-jarige politiek adviseur uit Kiev, ziet er kerngezond uit. Maar hij heeft zijn jaarlijkse verblijf in het sanatorium hard nodig. 'Bij ons in de buurt zijn door dat vervloekte ongeluk in Tsjernobyl praktisch geen gezonde mensen meer over.' Op gedempte toon vertrouwt hij me toe dat hij vooral veel heeft aan de zitdouche tegen aambeien, één van de tientallen 'procedures' die je in Djoelber kunt ondergaan.

Wanneer ik over het ruime, naar zee aflopende territorium van Djoelber loop, word ik gegrepen door de heerlijke geuren van de exotische bomen. De Syrische rozen en acacia's staan in bloei, het fonteintje klatert en de palmen wiegen zachtjes op en neer. Als vanzelf vertraagt zich de tred. Zelfs als je je gezond voelt, krijg je het prettige gevoel dat je aan een langdurig rehabilitatieprogramma bent begonnen.

De leren bank op het balkon van mijn kamer, bedoeld om 's nachts buiten te slapen, draagt bij aan het sanatoriumgevoel. Overdag brengt de zeewind allerlei belangrijke elementen in het respiratie-systeem van de patiënt, 's avonds zijn het deeltjes uit de bomen en struiken die de mens versterken, zeggen de doktoren hier.

Het unieke subtropische micro klimaat maakte de omgeving van Jalta al in het Russische Rijk tot een favoriet kuuroord. Op de smalle, met cypressen begroeide strook tussen het hoge Krim-gebergte en de Zwarte Zee blijft het tot ver in oktober aangenaam zomers. Anton Tsjechov, zelf arts, verhuisde naar Jalta om zijn tuberculose te bestrijden.

De tsaristische elite bouwde hier in de nadagen van het imperium haar paleizen. Het bekendste is Livadia, de zomerresidentie van Nicolaas II, de laatste tsaar. Toeristen kunnen nu de tafel bezichtigen, waaraan Stalin, Roosevelt en Churchill aan het einde van de Tweede Wereldoorlog Europa opdeelden - zo wil althans de mythe .

Djoelber, de naam van het sanatorium waar ik verblijf, betekent 'prachtig' in de taal van de Tataren, op wie de Krim is veroverd. Een verre oom van Nikolaas II liet het paleis geheel in moorse stijl optrekken. Waar nu het sanatoriumstrand ligt, legde na de revolutie van 1917 de boot aan die de Engelse koning had gestuurd om zijn koninklijke bloedverwanten uit de klauwen van de bolsjewieken te redden. Het paleis heeft uivormige poorten, Arabische inscripties boven de deuren en palmen in de voorhof: eerder een sprookje uit duizend-en-een nacht dan een verhaal van Tsjechov.

Lenin ondertekende in 1920 het decreet Over het gebruik van de Krim voor de genezing van de arbeiders. Daarvoor wordt de sovjet-leider nog immer geëerd met een groot standbeeld op de zeeboulevard van Jalta. De geneeskrachtige lucht van de zuidkust zou niet langer voorbehouden zijn aan de elite. De broer van Lenin, een arts, kwam aan het hoofd te staan van een staatsorganisatie die van de paleizen en datsja's sanatoria maakte.

Zo is in de loop van de jaren in deze kuststrook de grootste sanatorium-dichtheid ter wereld ontstaan. Op de tien kilometer tussen Jalta en Aloepka is elke bushalte vernoemd naar een sanatorium of rusthuis: Dnjepr, Rode Vuurtoren, 22ste Congres van de Communistische Partij van de Sovjet-Unie, Dageraad. Veel vakbonden, fabrieken of staatsinstellingen hebben hun eigen sanatorium, zoals blijkt uit de naam: Mijnwerker, Acteur of Scheepsbouwer.

HET PALEIS Djoelber werd in de jaren twintig omgedoopt in Rood Banier, het eerste sovjet-rustoord voor buitenlandse revolutionairen, zoals Klara Zetkin, Georgi Dmitrov, en een reeks namen die nu al weer vergeten zijn. Onder Stalin werd een tweede gebouw toegevoegd, in precies dezelfde moorse stijl. In de Arabische inscriptie boven de ingang valt bij zorgvuldige bestudering een Russische tekst te lezen: Sovjet-burgers hebben recht op vakantie.

Maar niet allemaal in een paleis op de Krim, zou je er aan kunnen toevoegen. Ook na de revolutie was het de elite die de beste plaatsen innam, zeker in het seizoen. Rood Banier werd een rusthuis voor het Centrale Comité van de Communistische Partij. De Krim is het favoriete vakantie-oord van de heersende klasse in alle tijden. Aan het einde van de twintigste eeuw staan op de oprijlanen van sanatorium Djoelber (enkele jaren geleden werd de tsaristische naam in ere hersteld) de Mercedessen en BMW's van de nieuwe rijken.

Dit tot verdriet van de concierge die de wacht houdt in de hal van het tweede gebouw, waar ik mijn kamer heb. 'Wij noemen ze ''blanken'', want wij zijn tegenwoordig de zwarten', zegt ze. Ze kan de vrijmoedigheid waarmee de nieuwe gasten rondlopen maar moeilijk verdragen. Vroeger gingen de deuren 's avonds dicht en werden de kamers gecontroleerd om te zien of iedereen er wel was. Maar de patiënten van nu gaan 's avonds bij elkaar op bezoek met tassen vol drank en hapjes, en roken waar dat niet mag.

Sommige jonge gezinnen komen gewoon voor een strandvakantie, en trekken zich niets aan van doktoren, voorschriften, procedures of sanatoriumboekjes. 'Wij zijn nog van het oude slag. Wij stellen discipline boven alles', zegt de congierge. 'Maar zij gaan naar het buitenland, daar hebben ze de vrijheid leren kennen.' Ze kan maar één conclusie trekken: 'Vroeger, onder de Partij, was alles beter.'

De nieuwe rijken krijgen in het sanatorium voor vijftig dollar per persoon per dag vol pension plus medische verzorging. Maar de meeste gasten hoeven net als vroeger niets of weinig te betalen: het zijn volksvertegenwoordigers en medewerkers van het Oekraïense parlement in Kiev, de eigenaar van het sanatorium.

Te oordelen aan de inschrijfkaarten van de gasten is het een wonder dat het Oekraïense parlement nog in staat is wetten aan te nemen: de parlementariërs gaan zwaar gebukt onder ziekte en gebrek. Het sanatorium kan ze behandelen voor 'longemfyseem, niet hoger dan de eerste graad', 'chronische pneumonie, niet hoger dan de tweede graad', en nog een hele waslijst van kwalen.

'Goedemorgen, ik ben Uw genezend arts.' Zoals veel sovjet-artsen is dokter Kovaljova een klein, kordaat dametje op leeftijd, dat beurtelings vriendelijk en streng is en zich overal mee bemoeit. Voor de medische stand in de voormalige Sovjet-Unie is een mens nu eenmaal ziek tot het tegendeel is bewezen. Ze onderwerpt mij aan een grondig onderzoek. Daarbij slaat ze de betuttelende toon aan waarop de Rus tot zijn intense tevredenheid van de wieg tot het graf wordt toegesproken: 'Maken wij het riempje los' 'Draaien we ons op het buikje'

Dan valt het gevreesde oordeel: 'U heeft chronische gastritis', zegt dokter Kovaljova en begint driftig te schrijven op de grauwe sovjet-papiertjes die in de loop van het sanatoriumverblijf moeten aanzwellen tot een enorm dossier. Ik krijg dieet nummer 2 voorgeschreven, waardoor ik in de eetzaal de in motorolie geweekte aardappelpartjes misloop. Maar een fikse klont boter op de pap wordt mij gelukkig niet onthouden. Sanatorium of niet, hier wordt Russische keuken geserveerd. Ook het vermageringsdieet is ruim voldoende om twee volwassen mijnwerkers te voeden.

Dokter Kovaljova heeft een aantal 'procedures' voorgeschreven. Er is een waterafdeling, waar je warme baden, kringdouches, onderwatermassage en een bewerking met een keiharde waterstraal kunt krijgen. Maar je kunt ook in de zaal van de 'elektronische en lichtgenezing' terecht komen. In houten hokjes met gordijntjes en een nummer erop staan Kuifje-apparaten die een mens van een hele reeks ziekten af kunnen helpen: ze produceren geluid met hoge frequentie, zonnelicht, een laserstraal of elektrische stromen tegen nekpijn en kaalheid. Ook het ionenkanon om van de hoofdpijn af te komen ontbreekt niet.

Bij de tandvleesmassage krijgt de patiënt een soort bit in de mond waaruit belletjeswater spuit. Voor klachten aan de luchtwegen is er een inhaleringsmachine met verschillende extracten. Mensen met gewrichtspijn krijgen in het kamertje van de 'warmtetherapie' hars op hun huid. Er is zelfs een psychotherapeut, die mensen van hun nervositeit of van het roken afhelpt, met behulp van hypnose of een laserkanon.

Alle 'procedures' worden door de arts voorgeschreven in het sanatorium-kuuroordboekje, die trouwe metgezel. De verpleegster vullen de balkjes voor de behandeling in en ondertekenen, zodat er niets fout kan gaan. Gewicht en hartslag van de patient worden dagelijks ingeschreven.

Dokter Kovaljova houdt me voor dat de belangrijkste behandeling in sanatorium Djoelber het klimaat is: na enige dagen van acclimatisering is het de bedoeling dat ik ga werken aan mijn dagelijkse lucht- zee- en zonnebaden. Ze schrijft in mijn boekje precies op in wat voor doseringen ik aan deze intensieve genezing blootgesteld mag worden. De krabbels zien eruit als de berekeningen van een scheepsnavigator.

DE EERSTE procedure die ik onderga, is de onderwatermassage. Terwijl ik in een groot bad lig, met de verplichte zwembroek aan, bespuit de verpleegster me onder water met een sterke waterstraal. Het is een aangename behandeling, maar ik wordt gewaarschuwd dat ik erna 'in geen geval' in zee mag zwemmen. Dokter Kovaljova schrikt zich een hoedje als ze hoort dat ik heb verzuimd voor de procedure een elektrocardiogram te laten maken. Gehaast pakt ze mijn pols en neemt ze mijn bloeddruk op. 'Goddank, alles is normaal', zegt ze opgelucht.

Waarom gaan Russen en Oekraïners voor hun lol tussen de witte jassen op vakantie? Wat een romantisch verblijf aan de Russische Cote d'Azur zou kunnen zijn, heeft voor de gasten van Djoelber meer weg van een ziekenhuisbezoek. Is de gemiddelde Krim-bezoeker nu echt zoveel ongezonder dan de West-Europeaan die naar Mallorca gaat?

'Als een arts gaat graven, vindt hij altijd wel wat', zegt dokter Kovaljova. Volgens patiënten en artsen is het dagelijks leven een slopende aangelegenheid in Moskou en Kiev. 'Er zijn praktisch geen gezonde mensen meer, met onze manier van leven', zegt hoofdarts Vladimir Tkalenko. 'De mensen krijgen het aan hun zenuwen, dan slaat het over naar hun maagdarmkanaal, vervolgens krijgen ze last van hun hart.'

In het sanatorium gaan de Russen eens lekker drie weken aan hun gezondheid werken. Maar waarom leven ze de rest van het jaar niet wat gezonder? 'Door het jaar heen hebben we daar geen tijd voor, op vakantie wel', zegt een van de gasten, een economiedocent uit Kiev.

Maar het sanatorium, waar voor de 425 gasten net zoveel medewerkers klaar staan, lijkt ook te beantwoorden aan de diepste verlangens van de Russische mens. De dag is voor je ingedeeld, je wordt goed in de gaten gehouden, vermanend toegesproken en drie keer per dag warm gevoed. Zelf initiatief ontplooien is niet nodig. Het is een ontspannende terugkeer naar de betutteling uit de kindertijd.

En daar gaat het om op dit schiereiland, zoals Paustovski al schreef: 'Ieder die op de Krim is geweest, draagt na het afscheid spijt en een lichte treurigheid met zich mee, zoals wordt opgeroepen door herinneringen aan de jeugd.'

Meer over