Goed gesprek onder het koken

Na aanvankelijke tegenwind maakt Kunststof nu radio die st. De zilveren Reiss-microfoon was vorig jaar de bekroning. Het programma over kunst en cultuur trekt bewuste luisteraars, die de tv nog niet aan willen hebben....

Door Jean-Pierre Geelen

Het ligt aan de presentatrice, Jellie Brouwer. Had zij zangeres Van Orly er niet aan herinnerd dat ze het komende nummer liever niet live speelde, dan was de zangeres na afloop ervan niet in tranen uitgebarsten. In de regiekamer van het radioprogramma Kunststof verschijnt een tevreden glimlach op het gezicht van eindredacteur/regisseur van dienst Frans Kotterer. 'Een mooi breekbaar moment', constateert hij.

Het gesprek met de tamelijk onbekende zangeres was niet zonder risico. 'Eerlijk gezegd schrok ik me dood toen ze binnenkwam', zegt Brouwer na afloop van de uitzending. De angst was toch: levert dit een uur lang interessante radio op? Des te groter de verrassing dat het in dat uur allemaal goed kwam: Van Orly zong schitterend en in het gesprek ontpopte ze zich op ontwapenende wijze tot een zoekende puber van 46.

Dit is live radio, waar nog alle ruimte bestaat voor spontaniteit. Kotterer mag zijn programma graag vergelijken met jazzmuziek: 'Twee mensen in een studio, een presentator en een gast, en het enige dat vastligt, zijn wat onderliggende akkoorden. Verder zien we wel.' Vandaar dat het vermaledijde voorgesprek met de gast een zeldzaamheid is.

Kunststof, elke werkdag tussen zeven en acht uur 's avonds op Radio 1, is een van de weinige radioprogramma's op die zender die de de tijd nemen en waar de luisteraar een uur lang getuige is van een persoonlijk, en vaak verrassend gesprek met een gast uit de wereld van cultuur of media.

Tot de vaste onderdelen behoren de aan- en afkondiging door Joost Prinsen, een actueel fragment van radio of televisie, een wekelijkse film- en een boekenrubriek. En natuurlijk 'Het tegeltje': elke gast krijgt aan het begin een wit wandtegeltje voorgeschoteld waarop hij bij het einde van de uitzending wordt geacht een alles overstijgende levenswijsheid te noteren. Het leidt tot diepzinnigheden als 'De angst voor de angst is vaak groter dan de angst zelf' (Bridget Maasland) of 'Je kunt ook geluk hebben' (Koos van Zomeren).

De meer dan zeshonderd uitzendingen hebben inmiddels bakken vol tegeltjes opgeleverd, opgeslagen in talloze bureaulades ter redactie. Niemand die enig idee heeft wat ermee moet gebeuren. Een boekje? Een tentoonstelling? Voorlopig staan ze te lezen op internet en worden ze geprojecteerd op een blinde muur in het redactiepand op het Mediapark in Hilversum.

Rond de negentigduizend luisteraars stemmen dagelijks af op Kunststof. 'Een heel behoorlijk aantal', zegt eindredacteur Frans Kotterer. 'Ons marktaandeel is in elk geval groter dan programma's als De ochtenden en 1Opdemiddag, dat nu ongeveer echt elk ziekenhuis een keer bezocht heeft.'

Niet dat het hem om de cijfers te doen is: 'Als de cijfers ons zouden dwingen wekelijks een voetballer te interviewen, dan doen we dat dus niet. Tenzij hij een boek geschreven heeft.'

V

orig jaar won Kunststof de zilveren Reiss-microfoon, de Nipkow-schijf voor radioprogramma's. Het was de bekroning voor een programma dat volgens Kotterer 'zwaar bevochten is'. Toen de dagelijkse 'balk' tussen zeven en acht uur 's avonds vrijkwam na het wegvallen van talkradio, wilden veel omroepen dat uurtje wel vullen.

Kotterer: 'Wij hebben in het begin tegenwind gehad. De VARA en de VPRO vonden dat kunst en cultuur van hen was. Dus moesten we eerst laten zien dat we het kunnen. Ik zat hier net, het programma was negen maanden oud, en toen besloot een werkgroep dat het niet goed was. Het moest meer magazine-achtig worden, met veel korte dingen. Maar dat deed Opium al, waarom zouden wij hetzelfde moeten doen?'

Sinds wat inhoudelijke aanpassingen en het winnen van de radioprijs is de kritiek echter verstomd. Kunststof st. Zo goed zelfs, dat verlichte geesten in Hilversum het succes simpelweg meenden te kunnen exporteren naar televisie. Het jonge tv-programma TV3 vloeit voort uit het succes van Kunststof, zegt Frans Kotterer. Op zich geen gekke gedachte, vindt hij, een dagelijks cultuurprogramma bestond niet op televisie. Maar waarom dat door dezelfde omroep op hetzelfde tijdstip moest gebeuren, dat is de onnavolgbare uitkomst van het vergadercircuit waar hij zich graag verre van houdt.

Niet dat Kunststof qua beluistering te lijden heeft van TV3: 'Onze luisteraars blijken bewuste luisteraars te zijn, die de tv op dat tijdstip nog niet aan willen hebben. Een deel staat in de file, en een groot deel staat in de keuken. Kennelijk is dat prettig, een goed gesprek terwijl je in de pannen staat te roeren.'

TV3. Ach ja. Niemand op de Kunststof-redactie die zich waagt aan harde woorden over het programma, dat vorige week de kijkcijfers al even zag dalen tot onder de honderdduizend. Het zal tijd nodig hebben. Heeft Kotterer nog tips voor TV3? Ach, hij vindt dat de redactie haar eigen weg moet gaan. Maar: 'Voor de 23 minuten zuivere speeltijd die het programma heeft, zijn de ambities wel heel erg hoog. Het zit te vol. Dat hadden wij in het begin ook. Kunststof is pas echt goed geworden nadat we rubrieken en onderbrekende reportages schrapten. Dan cre je een soort rustpunt.'

D

e concurrentie is slopend: veel media vissen in dezelfde vijver van aansprekende gasten, en heel vanzelfsprekend is het niet dat de schrijver van een zojuist verschenen boek kiest voor radio in plaats van Barend & Van Dorp.

Toch ervaart de redactie van Kunststof vooral concurrentie van Radio 1-programma's. De jacht op de gast leidt tot bizarre taferelen, volgens Kotterer: 'Onlangs zat Ger Verrips bij ons, de biograaf van Karel van het Reve. Wij hadden hem op vrijdagavond, daarna zat hij bij Het Oog, de volgende morgen in de TROS-Nieuwsshow en zondagochtend in OVT - allemaal op Radio 1.' Kunststof doet alleen mee in de wedloop wanneer ze eerste in de rij zijn.

Natuurlijk zijn er ook de onbereikbare gasten op het wensenlijstje. John de Mol en Joop van den Ende ontvangen elk kwartaal een verzoek van Kunststof. Dirigent Edo de Waart staat hoog op het verlanglijstje, net als Toots Thielemans en Jan Wolkers. Maar ja, geen tijd, geen zin of een voorkeur voor televisie. Soms tot ergernis van de redactie: maandenlang heeft Kunststof achter Jaap van Zweden aan gejaagd, vorige week zat ie ineens in TV3.

Vandaar ook dat het programma er eer in legt wat vaker onbekendere of minder voorspelbare gasten te presenteren. Met alle prettige risico's van dien: 'Wally Tax die in kennelijke staat in de studio verschijnt, dat moet kunnen', aldus redactrice Yvonne Hoksbergen. De lol van dat alles: 'Bridget Maasland interessant maken voor onze kritische luisteraars, dat is leuk.'

Het komt de levendigheid alleen maar ten goede. Vandaar misschien ook dat presentator Fr van der Linden verlangend uitziet naar het moment dat een gast niet komt opdagen en een heel uur radio lelieblank ligt te wachten op invulling. Het gebeurde al enkele keren. Oud-staatssecretaris Aad Nuis zat in de file. Het interview begon alvast telefonisch, waarbij Van der Linden aan Nuis vroeg zijn gezicht te beschrijven. Nuis was not amused, en dreigde onmiddellijk huiswaarts te keren.

Kotterer: 'We hebben wel eens vergeefs op toenmalig netconator Hans van Beers zitten wachten. De hele uitzending moest geroviseerd, snel hebben we toen mensen over de verwikkelingen rond NOVA gebeld, ik zat in de studio, en met Fr zaten we wat te ouwehoeren over wat we Van Beers graag gevraagd hadden. Om tien voor acht meldde Van Beers zich, die zich een uur vergist had in de tijd. Vreselijk. Maar wel spannende radio, toch?

Meer over