Gids voor huisartsen en specialisten moet groot aantal overbodige en dure medische tests terugbrengen; 'De dokter mag zich best iets aantrekken van de kosten'

Van een gekneusde enkel werd in het Academisch Ziekenhuis Leiden vroeger altijd, standaard, een röntgenfoto gemaakt. Tot de hoogleraar chirurgie van het ziekenhuis aan die gewoonte een eind maakte....

Van onze verslaggeefster

Jet Bruinsma

AMSTELVEEN

B. Boer, hoofd van het Medisch Advies College van de Ziekenfondsraad en voormalig huisarts, trekt uit dit verhaal een duidelijke conclusie: 'Veel diagnostisch onderzoek kan verdwijnen, zonder dat de kwaliteit van de zorg wordt aangetast.' Boer is een van de auteurs van het Diagnostisch kompas, dat vandaag wordt aangeboden aan minister Borst van Volksgezondheid.

Het kompas, uitgegeven door de Ziekenfondsraad (de beheerder van de ziekenfondskassen) is bedoeld voor alle huisartsen en specialisten, die het gratis krijgen toegestuurd. Ook anderen die zich beroepshalve bezighouden met diagnostiek van patiënten, zoals klinisch chemici, ontvangen een exemplaar.

Een arts heeft drie instrumenten om na te gaan wat een patiënt mankeert, legt Boer uit. De anamnese (het verhaal van de patiënt), lichamelijk onderzoek en, zonodig, aanvullende diagnostiek. Zoals bloedonderzoek, een röntgenfoto, een scan of een punctie (waarbij vocht uit het ruggenmerg wordt gehaald). Het kompas geeft aan wat de arts het beste kan doen als hij vermoedt dat zijn patiënt aan een bepaalde kwaal lijdt. Ook worden allerlei tests nauwkeurig beschreven, inclusief de kosten ervan.

Boer: 'Het instrument van de aanvullende diagnostiek wordt heel veel gebruikt, en vaak ten onrechte. Met het kompas willen we bereiken dat de geboden zorg zo goedkoop mogelijk is en zo duur als noodzakelijk.'

De Ziekenfondsraad geeft al vijftien jaar een Farmacotherapeutisch kompas uit. Daarin worden alle geneesmiddelen beschreven, met hun werkingen, bijwerkingen, contra-indicaties en de prijs. In het Diagnostisch kompas, waarvan vandaag de eerste druk verschijnt, wordt van 111 veel voorkomende ziektebeelden beschreven wat de beste diagnostiek is en ook wat overbodig, zinloos of verouderd is.

Voorbeeld: Bij galstenen hoeft geen röntgenfoto van de buik te worden gemaakt, want de meeste galstenen bevatten zo weinig kalk dat ze op de foto toch niet zijn te zien.

Boer: 'Steeds meer artsen raken ervan overtuigd dat er sprake is van een overkill aan diagnostiek. Maar de werkelijkheid is dat zelden wordt geregistreerd waarom een arts om een bepaalde diagnostische test vraagt. Toch willen artsen zich wel degelijk laten toetsen.'

Er bestaan formulieren waarop een dokter kan aankruisen op welke afwijkingen hij het bloed van zijn patiënt wil laten onderzoeken. Boer: 'Sommige artsen zetten geen kruisjes, maar trekken een lijn. Zij willen álles onderzocht hebben. Veel kosten worden veroorzaakt in de spreekkamer, door de pen van de dokter, die vraagt om aanvullend onderzoek. Tegenwoordig wordt er geëxperimenteerd met blanco aanvraagformulieren. Dan moet de dokter zich van tevoren realiseren wat hij precies wil weten en waarom.'

Maar de mondige patiënt eist steeds vaker alle mogelijke onderzoek. En als hij meent dat de dokter een fout heeft gemaakt, dient hij steeds vaker een forse schadeclaim in.

'Defensieve geneeskunde leidt tot meer diagnostiek. Uitleggen waarom aanvullend onderzoek zinloos is, kost vaak meer tijd dan het doen van die test', erkent Boer. 'Maar een hartfilmpje is lang niet altijd nodig. Vaak heeft de dokter genoeg aan lichamelijk onderzoek en het verhaal van de patiënt.'

Het motief voor nader onderzoek is niet altijd rationeel, vermoedt Boer.

'Een diagnostische test heeft ook een zeker aureool, voor de dokter én voor de patiënt, die met een zekere trots kan vertellen wat er met hem is gedaan. Maar de patiënt beseft niet dat een test kan liegen. Ook de arts realiseert zich te weinig dat een test een vals-negatieve of een vals-positieve uitslag kan hebben. Iemand het medisch circuit in sturen voor allerlei onderzoek kan de patiënt schaden, als het niet nodig is.'

Artsen willen graag baas zijn in eigen spreekkamer. Zullen ze zich houden aan de adviezen van het kompas?

Boer: 'Natuurlijk kan een arts van de richtlijnen afwijken. Zijn professionele autonomie wordt niet aangetast. Maar de dokter is geen God in Frankrijk. Hij mag zich best iets aantrekken van de maatschappelijke opvattingen. Over de kosten van de gezondheidszorg bijvoorbeeld.

'Maar kwaliteitsbewaking en kostenbewaking gaan vaak hand in hand. Laboratoriumdiagnostiek kost een miljard per jaar. Al wordt de overkill maar met 1 procent gereduceerd, dan bespaar je nog altijd tien miljoen gulden.'

Meer over