NIEUWS

Gezondheidskloof nog duidelijker door corona: ‘arm’ sterft twee keer zo vaak als ‘rijk’

Mensen uit de laagste inkomensgroep liepen in de eerste coronagolf twee keer meer risico aan covid-19 te sterven dan mensen uit de hoogste inkomenscategorie. Nieuwe cijfers van het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) maken de gezondheidskloof in Nederland zichtbaar.

Een Surinaamse begrafenis. Het overlijdensrisico door corona ligt bij mensen van Surinaamse komaf hoger. Beeld Hollandse Hoogte / Hans van Rhoon
Een Surinaamse begrafenis. Het overlijdensrisico door corona ligt bij mensen van Surinaamse komaf hoger.Beeld Hollandse Hoogte / Hans van Rhoon

Het verschil in overlijdens tussen inkomensgroepen is het grootst in de leeftijdsgroep tot 70 jaar. De armste 20 procent van de bevolking had daar drie keer zo veel kans te overlijden aan corona als de rijkste 20 procent. Bij de leeftijdsgroep boven de 70 neemt die kloof iets af. Behalve inkomen lijkt soms ook een migratieachtergrond tot een verhoogd sterfterisico te leiden, becijfert het CBS. Sommige artsen signaleerden vorig jaar al dat er verhoudingsgewijs veel etnische minderheden in het ziekenhuis terecht leken te komen.

Hoger risico Turkse en Surinaamse Nederlanders

Een analyse van de oversterftecijfers in het voorjaar van 2020 wijzen er nu op dat in Amsterdam, Den Haag en Rotterdam het overlijdensrisico voor een niet-westerse migrant volgens het CBS anderhalf keer zo groot was als voor een autochtone inwoner van die steden. Opvallend is dat dit met name geldt voor mensen met wortels in Turkije en Suriname. De sterfte van migranten van Marokkaanse of Antilliaanse komaf was niet hoger, soms juist iets lager dan gemiddeld.

In Zuidoost-Nederland vond het CBS geen verschillen naar etnische achtergrond. Dat is goed verklaarbaar, zegt Maria van den Muijsenbergh, bijzonder hoogleraar Gezondheidsverschillen aan de Radboud Universiteit Nijmegen. ‘Juist in de grote steden wonen migrantenfamilies vaker met veel mensen op een kleinere oppervlakte, wat de verspreiding van het virus versnelt.’ Daarnaast zou het een rol kunnen spelen dat de eerste golf in het zuiden vooral werd aangewakkerd door carnaval, traditioneel niet bepaald een multicultureel feest.

null Beeld

Verschillen in leefstijl

De cijfers van het CBS laten zien dat corona onderscheid maakt. ‘En eigenlijk precies op de manier die je zou verwachten, helaas’, zegt Van den Muijsenbergh. Want uit onderzoek is allang bekend dat de levensverwachting van lage inkomensgroepen of lager opgeleiden (die twee vallen vaak samen) door hun slechtere gezondheid gemiddeld vele jaren korter is dan van de hoger opgeleide, rijkere groepen. Dit heeft volgens de hoogleraar te maken met verschillen in leefstijl: lagere inkomensgroepen roken vaker, bewegen minder en hebben vaker overgewicht - specifiek dat laatste is een grote risicofactor bij corona.

Ook chronische stress tast de gezondheid aan, zegt Van den Muijsenbergh. ‘Je kunt je voorstellen dat mensen die minder te besteden hebben vaker langdurig stress ervaren over bijvoorbeeld schulden of over woonruimte. Dat kan leiden tot hart- en vaatziekten, suikerziekte en depressies.’ Daarnaast tast stress het vermogen tot langetermijndenken aan, aldus de hoogleraar, waardoor je bijvoorbeeld eerder geneigd bent een snelle burger te bestellen dan ingrediënten bij elkaar te scharrelen voor een wortelsoep.

Los van inkomen en opleiding doet een migratieachtergrond volgens Van den Muijsenbergh nog een extra duit in het zakje, als het gaat om gezondheidsproblemen. ‘Dat kan te maken hebben met wat we noemen migratiestress. Maar ook met het onvermogen van de gezondheidszorg om aansluiting te vinden bij patiënten uit een andere cultuur.’

Güven Yildiz is huisarts in de Haagse Schilderswijk, een arme buurt waar veel minderheden wonen. Zij ziet in haar praktijk wat Van den Muijsenbergh in theorie schetst. ‘Mensen in deze buurt zijn gemiddeld tien jaar eerder oud dan patiënten van westerse afkomst. Dat verschil wordt zelfs door zorgverzekeraars bevestigd in hun financiering van zorg in ons postcodegebied. Iemand in Wassenaar zal misschien op zijn 55ste diabetes type 2 ontwikkelen, terwijl je dat in de Schilderswijk vaak al bij veertigers ziet.’

null Beeld

Diabetes

Yildiz is zelf van Koerdisch-Turkse afkomst, net als 90 procent van haar patiëntenpopulatie. Dat specifiek Turkse migranten in de eerste coronagolf vaker overleden, is niet iets wat haar is opgevallen. ‘Maar dat komt wellicht doordat we veel jonge patiënten hebben.’ Verbazen doet het haar ook niet. ‘Overgewicht en diabetes komen onder Turken veel voor. Hoe dat komt? Wij eten graag twee keer per dag een warme maaltijd. Ik ben zelf 45 en universitair opgeleid, maar ik heb onlangs zelf ook al diabetes ontwikkeld. Dat heeft vermoedelijk iets te maken met het eetpatroon dat je van huis uit hebt meegekregen.’

Dat corona minderheden harder treft, is ook in het buitenland opgemerkt. ‘Er wordt nog volop onderzocht of daar ook genetische verklaringen voor zijn’, zegt Van den Muijsenbergh. ‘In het Verenigd Koninkrijk bijvoorbeeld was de coronasterfte niet alleen hoger onder migranten in achterstandswijken, maar ook onder artsen met een donkere huidskleur. Het is bekend dat gekleurde mensen vaker lijden aan een vitamine D-tekort. De suggestie is dat dit iets te maken heeft met een ernstiger ziekteverloop, maar dat is absoluut nog niet aangetoond.’

In de Amsterdamse Bijlmer vraagt huisarts Maurice Bom zich intussen vertwijfeld af wat de verklaring is dat juist zijn patiënten van Hindoestaans-Surinaamse afkomst zo onevenredig hard lijken te worden getroffen. Hij kent alleen de gevallen uit zijn eigen praktijk, benadrukt hij. ‘Maar het valt mij wel op dat in de Hindoestaanse gemeenschap soms hele families op de ic belanden. Ik ben geen epidemioloog, maar daar is mogelijk meer aan de hand dan toeval. Dat zou je wetenschappelijk moeten onderzoeken.’

Hoogleraar Van den Muijsenbergh kan ook nog niet geheel verklaren waarom juist Turkse en Surinaamse migranten onevenredig vaak overleden. ‘Van Turkse mannen is bekend dat ze in verhouding vaak roken, wat een gunstig beloop van corona niet ten goede komt. Verder komt diabetes in beide bevolkingsgroepen veel voor, maar dat geldt ook voor de Marokkaanse gemeenschap, en daar zie je die verhoogde sterftecijfers niet.’

Cijfers weerleggen suggestie Wilders

De suggestie van PVV-leider Geert Wilders vorig jaar dat ‘Mohammed en Fatima’ zich minder goed aan de coronaregels zouden houden, wordt tegengesproken onderzoek. Bijzonder hoogleraar gezondheidsverschillen Maria van den Muijsenbergh ontdekte dat er geen verschil bestaat tussen mensen met of zonder migratieachtergrond als het gaat om kennis over de maatregelen en het willen naleven ervan. Wel is het volgens de hoogleraar voor mensen met een lage sociaaleconomische status moeilijker de regels te volgen, omdat ze bijvoorbeeld niet kunnen thuiswerken.

Eind 2020 bleek uit een studie dat Amsterdammers met een migratieachtergrond even vaak corona-antistoffen in hun bloed hadden als autochtone Amsterdammers (met uitzondering van de Ghanese gemeenschap). De verhoudingsgewijs hoge sterfte in de Surinaamse en Turkse gemeenschap die het CBS vaststelt, lijkt dus niet zozeer voort te komen uit een groter aantal besmettingen, als wel uit een ernstiger verloop van de ziekte.

Verbetering: Eerder stond in dit kader dat het CBS-onderzoek Wilders’ suggestie tegensprak. Het gaat echter om andere onderzoeken, niet om dat van het CBS.

Meer over