Gezond met Socrates

Na een ernstig ski-ongeluk zag Jules Evans het licht. Hij ontdekte de heilzaamheid van oude filosofen, nam plaats op de sofa bij Plato en schreef een boek.

WILMA DE REK

In 2001 ging Jules Evans met familie naar Noorwegen. Hij logeerde in de ruige Peer Gyntstreek, in een hut die was gebouwd door zijn overgrootvader. Op de eerste dag van de vakantie besloot Jules met een neef van de steilste helling te skiën die er in de buurt te vinden was. Evans (35): 'Ik vloog uit de bocht en knalde dwars door een hek. Daarna viel ik 10 meter omlaag. Ik brak een been en een paar ruggenwervels en was even buiten bewustzijn. Toen ik bijkwam, zag ik een prachtig, helder licht. Ik voelde me heel erg goed, in harmonie met mezelf en met alles en iedereen om me heen.

'Mijn oom kwam naar beneden en zag mij in een plas bloed liggen. Hij zei alleen maar: 'O mijn god, o mijn god.' Ik wilde hem vertellen dat hij zich geen zorgen hoefde te maken, dat ik me beter voelde dan ooit; maar ik kon niet praten, ik lag maar een beetje onverstaanbaar te mummelen. In de weken daarna bleef ik me ontzettend prettig voelen. Ik was vervuld met liefde voor de medemens, ik vond iedereen geweldig en het kon allemaal niet beter. Na vier, vijf maanden zakte de euforie weg en kwam alle ellende weer terug. En toen ben ik me gaan verdiepen in de filosofie van de oudheid.'

Tot een jaar of zes geleden wist Jules Evans weinig van filosofie. Na zijn studie literatuur in Londen was hij financieel journalist geworden; veel meer dan de Overpeinzingen van Marcus Aurelius had hij qua filosofie niet tot zich genomen. Nu wordt hij aangeprezen als 'de nieuwe Alain de Botton', is hij mede-organisator van The Philosophy Club in Londen en toert hij door Europa om zijn eerste boek te promoten.

Daarin voert hij twaalf - voornamelijk Griekse - filosofen op als moderne leraren die een dagdeel college geven over het dagelijks leven. Zijn inspiratiebron was De school van Athene, de fresco die Rafaël voor Paus Julius II maakte en waarop die filosofen staan afgebeeld. Filosofie voor het leven en andere gevaarlijke situaties heet het boek; de titel mag je van Evans letterlijk nemen. 'Het heerlijke gevoel dat ik vlak na dat ski-ongeluk had, is nooit meer teruggekomen; maar met Socrates en Aristoteles in de hand kom ik er zo nu en dan een beetje bij in de buurt. Filosofie heeft mij geholpen van mijn angsten af te komen en mijn depressies onder controle te krijgen.'

Die depressies en angstaanvallen kreeg Evans voor het eerst toen hij een jaar of 18 was. 'Ik denk dat het kwam omdat ik had geëxperimenteerd met drugs, vooral met lsd. Ik gebruikte voor het eerst lsd toen ik 15 was. Samen met vrienden. Ik kom niet uit een ongelukkig gezin of zo, mijn ouders zijn heel aardig. Op je 15de ben je erg gevoelig voor wat je vrienden doen. Scholen in Londen kunnen tamelijk druggy zijn. We waren gewoon avontuurlijk aangelegd. Maar het was natuurlijk stom. Een van mijn vrienden is schizofreen geworden en zit nog steeds in een psychiatrische inrichting.'

Toen hij 18 was, had hij zijn eerste bad trip. 'Tussen mijn 18de en mijn 20ste veranderde ik van een extravert en vrolijk persoon in iemand die introvert en onzeker was en geen contact met anderen kon maken. Ik had paniekaanvallen. Ik was doodsbang dat ik mezelf beschadigd had, met die drugs, dat ik iets onherstelbaar verkeerds had gedaan. Ik dacht dat ik mijn brein had kapotgemaakt. Maar ik kon mijn problemen goed verbergen, mijn ouders en vrienden wisten er niets van.'

Het ski-ongeluk in 2001 was, zegt Evans, de belangrijkste gebeurtenis in zijn leven. 'Toen ik daar in de sneeuw lag en me zo goed voelde, drong het besef door dat ik me geen zorgen hoefde te maken. Het was een onbeschrijflijke sensatie die bijna niet is uit te leggen. Ik wist opeens zeker dat ik niet beschadigd was, dat er diep in mij iets zat dat helemaal niet kón breken, dat er een sterke kracht in me aanwezig was. Ik kon mezelf accepteren zoals ik was. Alles wat ik nodig heb, zit in me: dat was wat ik voelde.'

Je beschrijft die ervaring pas helemaal aan het einde van je boek.

'Ja. Omdat het een nogal ongebruikelijke ervaring was en ik er geen lezers mee wilde afschrikken. Ik heb het boek zowel voor theïsten geschreven als voor atheïsten; ik wil laten zien dat Griekse filosofie nuttig kan zijn, of je nu wel of niet in God gelooft.

'Zelf ben ik een soort sceptische theïst. Mijn ouders zijn quality christians, ik neigde al jong wat meer naar het mystieke. Ik denk zeker dat er iets bestaat dat groter is dan wijzelf zijn; dat je het bewustzijn niet alleen moet definiëren als een onderdeel van het lichaam, maar dat er buiten ons een soort van welwillende kracht is die ons soms helpt.'

Na het ongeluk en de euforie gleed Evans langzaam terug in zijn oude leven. Hij kreeg ook weer last van depressies. Maar er was één groot verschil met de periode ervoor: 'Ik besefte dat wat mij eerder lijden en pijn had bezorgd, niet zozeer een chemisch tekort of een beschadiging aan mijn hersenen was. Het was niet iets externs. Het waren mijn gedachten. Ik was het zelf. Ik was altijd maar bang voor wat andere mensen van me zouden denken, ik dacht dat ze me niet leuk vonden, niet goed genoeg, wat dan ook. En nu wist ik dat dat nergens op sloeg. Dat het er helemaal niet toe deed hoe anderen over me dachten. Maar dat besef alleen was niet genoeg.'

Had je met mensen gesproken over wat je na dat ongeluk voelde?

'Nee, want ik begreep zelf niet wat het was en ik kon het ook niet onder woorden brengen. Ik dacht wel na over hoe ik die gebeurtenis moest interpreteren. Eén interpretatie was dat ik mezelf in al die jaren nooit had toegestaan hulp te vragen, zodat mijn psyche uiteindelijk zelf maar een ervaring in elkaar had geknutseld. Toen dat heerlijke gevoel wegzakte en ik weer terugviel in mijn oude gewoonten, bedacht ik dat ik systematischer te werk moest gaan; dat ik mezelf nieuwe gewoonten moest aanleren. En dat ik op zoek moest naar hulp.'

Evans besloot zich als freelancejournalist te gaan verdiepen in de cognitieve gedragstherapie. Hij ging naar New York om Albert Ellis te interviewen, de grondlegger van die therapie. Hij sprak ook met Ellis' collega Aaron Beck. 'Ellis en Beck wezen me op de parallellen tussen cognitieve gedragstherapie en de ideeën van de oude Griekse en Romeinse filosofen. Wat ze daarover zeiden, kwam overeen met wat ik zelf ook had ervaren: een groot deel van ons lijden wordt veroorzaakt door onze eigen houding en gedachten. Ik vond het frappant dat cognitieve gedragstherapie zo veel op de oude filosofie leek en ik besloot dat verder te gaan onderzoeken. Filosofie voor het leven is het resultaat van vier jaar onderzoek en interviews. Voordat ik hieraan begon, had ik het idee dat filosofie iets totaal afgescheidens was, iets dat ver afstond van gewone mensen met hun gewone levens; maar ik kwam erachter dat miljoenen mensen baat hebben bij een therapie die door niemand zo is beïnvloed als door de oude filosofen.'

Over filosofie als leidraad in het dagelijks leven is de laatste jaren veel geschreven, onder meer door je landgenoot Alain de Botton.

'Ik heb De troost van de filosofie van Alain de Botton gelezen toen ik in de 20 was en ik vond het nuttig. Ook toen ik onderzoek deed voor dit boek vond ik er dingen in die ik kon gebruiken. Alain de Botton heeft The School of Life opgericht en dat is een geweldig initiatief.

'Het is alleen maar goed dat de oude filosofen weer zo in de belangstelling staan. En we kunnen nog altijd veel van ze leren. Die filosofen dachten niet in quick fix-behandelingen van een week of zes, waarna je er weer lekker tegenaan kunt. Ze dachten meer na over een structurele manier van leven. Ze kwamen niet alleen met ideeën over hoe je je eigen leven moest vormgeven, maar hadden het ook over de inrichting van de samenleving. Ze verbonden politiek, persoonlijk leven, het universum en zingeving met elkaar en ze schreven het ook nog eens heel mooi op.

'Voordat ik van die berg viel, had ik me een paar weken verdiept in de theorieën van Freud. Hij heeft een ongelooflijk deprimerende visie op de menselijke natuur. Alles wat je doet en denkt, komt voort uit het onbewuste en de enige manier waarop je er toegang toe kunt krijgen, is door middel van psychoanalyse, elke dag opnieuw, jaren achtereen, waarbij je verliefd moet worden op je therapeut. Wat hij wel goed deed, was de mensen duidelijk maken dat praten met anderen je kan helpen. Dat is een idee dat teruggaat tot Socrates. En daar zit zeker veel in.'

Je hebt twaalf filosofen uit de oudheid tot je levensleraren benoemd; vind je dat er in de moderne filosofie niet zo veel zinnigs meer is gebeurd?

'Ik viel op dat schilderij van Rafaël en ik vond het leuk om met het idee van een overzichtelijke school te spelen, De school van Athene. Die twaalf mannen deelden bovendien globaal dezelfde opvattingen: dat je jezelf moet leren kennen, dat je jezelf kunt veranderen, dat het mogelijk is nieuwe gewoonten aan te leren. Maar daar is wel training voor nodig. Gelukkig zijn is een kwestie van hard werken.'

Ervaringsdeskundig

Na zijn ski-ongeluk kreeg Jules Evans in 2000 een zenuwinzinking. Die kwam hij te boven door cognitieve gedragstherapie. Zijn drijfveer is nu om andere mensen kennis te laten maken met oude filosofieën. Dat doet hij als directeur van het Centre for the History of Emotions at Queen Mary, University of Londen.

'In plaats van dingen op Facebook te zetten, kun je beter je echte vrienden in vertrouwen nemen'

'Lichamelijke oefening is heel belangrijk in de filosofie. Plato was een worstelaar, Cleanthes een bokser.'

Evans' tips bij Levensproblemen

Depressie

'Er zijn nog altijd momenten waarop ik voel dat ik depressief word, vaak zonder dat ik precies begrijp waarom. Wat ik dan het eerst doe, is een dagboek bijhouden: ik schrijf op wat ik voel en denk, om erachter te komen waar ik ongelukkig over ben. Ik maak de balans op van mijn leven. Zie ik mijn vrienden wel genoeg? Zit ik niet te veel binnen? Meestal begint het ermee dat je behoorlijk teruggetrokken wordt. Je hebt weinig energie, dus je kiest voor bezigheden die het minste energie kosten - op de bank zitten en televisie kijken, bijvoorbeeld.

'Om daar uit te komen, moet je tegen je gevoel ingaan. Wij zijn kinderen van de romantiek en we denken dat gevoelens heilig zijn. Maar ons gevoel is vaak inaccuraat. Je instincten gidsen je precies de verkeerde kant op. Je moet het tegenovergestelde doen van waar je zin in hebt. Trek jezelf van de bank en onderneem actie.

'Lichamelijke oefening is sowieso heel belangrijk. Vandaag de dag denken we over filosofie als iets cerebraals, iets wat je zittend in een leeszaal doet, maar de Grieken trainden hun lichaam net zo hard als hun geest. Die oude filosofen waren robuuste types, Plato was een worstelaar, Cleanthes een bokser.'

Liefdesverdriet

'Als jij van iemand houdt en die iemand houdt niet van jou, dan kun je Seneca of Epictetus lezen. Ze zullen je leren dat het niet handig is om je ziel en zaligheid te laten afhangen van dingen die je niet onder controle hebt. Wie zijn zelfbeeld ontleent aan de liefde van een ander, levert zich met huid en haar aan die ander over. Je reduceert jezelf dan tot de slaaf van iemand anders.

'Maar ik ben er ook weer niet voor ál te stoïcijns te worden hoor. Wie een normaal leven leidt, wordt nu eenmaal beschadigd. En een minpuntje van de oude Grieken is dat ze wel veel hebben gezegd over vriendschap, maar niet zoveel over liefde.'

Onzekerheid

'Kies de goede vrienden en praat met hen. We stoppen tegenwoordig erg veel energie in het managen van onze publieke persoonlijkheid, op Facebook, Twitter en in conversaties. We zijn extreem bezorgd over hoe we overkomen op andere mensen en hebben de neiging de schijn op te houden; tegelijk luchten we ons hart in het openbaar. In plaats van dingen op Facebook te zetten, kun je beter je echte vrienden in vertrouwen nemen. Aristoteles heeft veel geschreven over het zorgvuldig kiezen van je vrienden. Vriendschap is een groot punt in de Griekse filosofie: je vrienden zijn eigenlijk je therapeuten. De stoïcijnen schreven brieven naar elkaar en gaven elkaar adviezen.

'Praten met vrienden is ook ontdekken dat je niet de enige bent die denkt dat hij totaal is mislukt. We koesteren onze uniciteit, terwijl het veel nuttiger is je te realiseren dat je juist helemaal niet uniek bent.'

Paniekaanvallen

'Daar heb ik Diogenes voor nodig, de cynicus. Als je last hebt van angstaanvallen, ben je vooral bang dat je van alles kwijtraakt: je bent bang om de goede mening van mensen over jou te verliezen, of je fortuin, of je leven. Diogenes had weinig te verliezen, omdat hij weinig bezat. Wat heb je, als het erop aankomt, nou eigenlijk nodig? De filosofie van de cynici kun je samenvatten in twee woorden: so what? Als je in paniek raakt, kun je die woorden gebruiken. Dan heb ik maar minder geld. Dan sta ik maar te stotteren. So what?'

Stress

'Epicurus! Die zegt dat je de bezigheden van het leven grofweg in twee categorieën kunt onderverdelen: dingen die nodig zijn en dingen die niet nodig zijn. Kijk naar je activiteiten en vraag je af: welke zijn echt nodig? Maak je leven simpeler. Epicurus vond dat een goed leven een eenvoudig leven was; een leven met een paar vrienden, een paar boeken, een bepaalde hoeveelheid voedsel. Bepaal wat echt belangrijk is en doe de rest weg.'

Doodsangst

'Lucretius: 'De dood is een niets, als we zijn gestorven, zijn we er niet meer; niet bestaan is geen toestand om bang voor te zijn.' Of Horatius: 'Pluk de dag en maak je niet druk over later. Leef het leven ten volle, zodat je als de dood zich aandient niet denkt: nu al? Wat oneerlijk!

'Na mijn ongeluk was ook mijn doodsangst weg; ik wist zeker dat wij allemaal een ziel hebben en dat die blijft. Maar dat besef is weggeëbt en nu is het meer een abstract idee dan een diepe overtuiging. 'Ik ben dus nog steeds bang voor de dood. Ik hou van het bewustzijn; ik kan me niet voorstellen hoe het is om níét bewust te zijn. Daarom klamp ik me vast aan de gedachte dat het bewustzijn op de een of andere manier overleeft, ook al heet het straks niet noodzakelijkerwijs meer 'Jules Evans', en is het op de een of andere manier opgegaan in het universum.'

Filosofie voor het leven en andere gevaarlijke situaties Uitgeverij Ten Have 19,95

undefined

Meer over