Gezocht: de juiste koers op links

Den Haag Het is een zakelijke aankondiging op de agenda van het Algemeen Nederlands Persbureau voor zaterdag 27 november 2010: een grote SP-manifestatie onder aanvoering van Emile Roemer, met PvdA-leider Job Cohen als gast. Maar erachter gaat een wereld schuil van gevoeligheden, geschiedenis en strategische manoeuvres.

Voor menig SP'er is zo'n ANP-mededeling een triomf. De leider van de ooit zo gehate en oppermachtige PvdA heeft zich weer de kaas van het brood laten eten en is nu gedegradeerd tot een bijrol op het SP-toneel. Het is ook een welkome bevestiging: er is maar één echte leider van de oppositie tegen dit rechtse kabinet en hij heet Emile Roemer van de Socialistische Partij.


De socialisten hebben de PvdA weer het nakijken gegeven, is de redenering. Wie sprong er bovenop de sluiting van de Organon-fabriek in Oss, deze zomer? Wie was de kampioen van de protesterende postbodes? En dan vandaag als klap op de vuurpijl: PvdA-leider Job Cohen tussen de SP-tomaten op een manifestatie.


Sommige SP'ers bewegen zich dezer dagen schuddebuikend door de wandelgangen van het parlementsgebouw. Cohen wil maar niet uit de verf komen als oppositieleider. In de peilingen is de SP de PvdA voorbij gestreefd. De SP zit er bovenop en heeft een helder verhaal, de PvdA is er steeds te laat bij en verliest zich in nuances. Wie tegen de bezuinigingen van dit kabinet is, moet bij de SP zijn.


Een optreden op een SP-manifestatie versterkt dit beeld, zegt politicoloog Gerrit Voerman. 'Het is de vraag of het van de PvdA strategisch wijs is om mee te doen. Als je je linkse imago al wilt aanscherpen - niet onbegrijpelijk na drie jaar regeren - kun je beter zelf het initiatief nemen. Maar de huidige fractie is niet pro-actief, niet initiërend.'


Voerman ziet een tweede probleem. 'De PvdA ontleent er zijn kracht aan dat het een middenpartij is. Ze moeten in de beeldvorming niet te veel naar links opschuiven. Want voor je het weet neemt GroenLinks die middenpositie over.'


Kanteling

Links 'nivelleert', zegt Voerman. GroenLinks groeit terwijl de PvdA krimpt. Eerder al bewezen D66 (24 zetels in 1994) en de SP (25 zetels in 2006) de potentie te hebben de PvdA leeg te eten. 'Dat betekent dat de vanzelfsprekende hegemonie van de PvdA op links weg is. En daarmee ook de strategische reden om op die partij te stemmen. De overweging dat alleen een stem op de PvdA ertoe doet, is niet meer van toepassing. Dat is een fundamenteel gevolg van de kanteling, die al vijftien jaar geleden inzette.'


Voor de SP ligt dat omgekeerd, zegt Voerman. 'Die zitten helemaal op links en hebben alleen maar te winnen bij samenwerking. Dat maakt ze geloofwaardiger als eventuele coalitiepartner.'


Jan Hamming was in maart van dit jaar een van de weinige PvdA'ers die aan de electorale kladderadatsch wist te ontkomen. Als wethouder en lijsttrekker in Tilburg wist hij het enorm goede resultaat vast te houden van 2006, toen de PvdA het landelijk equivalent van zo'n zestig zetels haalde. Hij is kandidaat als lijsttrekker van de PvdA voor de Eerste Kamer.


Bovenstaande overwegingen en aarzelingen over het optreden van Cohen op een SP-manifestatie brengen hem tot de uitroep: 'Haags geneuzel! Een achterhoedegevecht. Het is heel simpel: we zijn het met het kabinet oneens en we grijpen alle legale middelen aan om dat uit te dragen. Het maakt geen donder uit wie het initiatief neemt.'


Cohens aanwezigheid op de SP-manifestatie 'getuigt van grootsheid'. Hamming: 'Alleen al in Tilburg staan honderden banen op het spel door dit kabinetsbeleid. Dáár gaat het om.'


Partij-ideoloog René Cuperus noemt het 'stoer' dat Cohen meedoet. 'Dit is toch een handreiking naar de SP. Terwijl de actiekant de laatste jaren een beetje kwijt was.'


Cuperus wijst op de rede die Femke Halsema van GroenLinks eerder deze week hield en waarin ze stelde dat de PvdA moest kiezen tussen sociaal-progressief denken en samenwerking met GroenLinks en D66, danwel sociaal-conservatieve ideeën omarmen en zich uitleveren aan de SP.


'Femke zet daarmee de beitel in de PvdA', zegt Cuperus. 'Het mooie is nou juist dat Cohen niet kiest: hij flirt met Halsema en maakt tegelijkertijd schijnbewegingen naar de andere kant. Zo moet het. De PvdA schippert tussen die twee richtingen. Sociaal-cultureel staan we dichter bij GroenLinks, sociaal-economisch bij de SP. We houden de arbeiders binnenboord, en ook de hoogopgeleiden.'


Ook voormalig PvdA-voorzitter Ruud Koole ziet Cohens optreden zonnig in. Hij noemt bedenkingen 'totaal oninteressant, bijna kinderachtig'. Over de verwijten dat de PvdA te passief zou zijn in de campagne voor de verkiezingen van de provinciale staten, is hij iets terughoudender: 'Dat kan altijd een tandje meer. Ja, er kan wel een slagje bovenop.'


Geloofwaardigheid

Mariëtte Hamer, in de vorige periode fractieleider en nu Kamerlid voor de PvdA, nuanceert het beeld dat de PvdA kansen laat liggen. 'Met Organon zaten we met het probleem dat het speelde midden in de onderhandelingen over Paars Plus. Toch hebben onze plaatselijke mensen zich uitstekend geweerd. Zelf ben ik er ook geweest, net als Cohen.'


Bij de protesten van de postbodes had de PvdA nu eenmaal een veel moeilijker verhaal dan de SP. 'Die waren ronduit tegen', zegt Hamer. Bovendien, een PvdA staatssecretaris (Frank Heemskerk) nam het besluit over de postmarkt. 'Dan kun je niet opeens iets anders gaan roepen. Wij willen geloofwaardig oppositie voeren.'


Hamer is warm voorstander van betere banden met de SP. Ze denkt bepaald niet met weemoed terug aan de periode onder Kok en Melkert, eind jaren negentig. PvdA'ers mochten toen geen SP-voorstellen steunen, waarover ze ook gingen.


Na de moeizame formatie in 2007, toen de SP (gegroeid van 9 naar 25 zetels) afviel, voelde ze die oude animositeit weer terugkeren. 'Toen ik fractievoorzitter werd, heb ik gezegd: we moeten ook naar de SP kijken. Links moet zich bundelen. Het merendeel van de fractie was het daarmee eens.'


De SP-Kamerleden die de manifestatie in de Brabanthallen organiseerden, onderschrijven die warmere verhoudingen. 'Wij kijken niet achterom', zegt SP-Kamerlid Paul Ulenbelt. 'We kijken vooruit. Deze manifestatie kan een historische gebeurtenis worden.'


'Wij zitten echt niet in ons handen te wrijven omdat wij het initiatief hadden', bezweert SP-Kamerlid Sadet Karabulut, die al maanden geleden de manifestatie voorbereidde.


'Job Cohen zal echt niet alleen maar tussen de tomaten zitten. Je zult ook rozen zien. De PvdA krijgt alle ruimte', zegt Karabulut. 'We zijn het eens en dus werken we samen. Het zou toch stom zijn als we dat niet deden?'


Meer over