AchtergrondCoronageweld

Geweldsincidenten door coronamaatregelen nemen toe. Waarom hebben we zo’n kort lontje?

Het optimisme en saamhorigheidsgevoel van de eerste coronagolf zijn weggeëbd nu de tweede zich aandient. Spanningen lopen op, het aantal geweldsincidenten neemt toe. Hoe is die toegenomen agressie te duiden?

Een man wordt opgepakt door handhavers van de GVB in Amsterdam. Vermoedelijk vanwege het niet dragen of willen dragen van een mondkapje in de tram.Beeld Joris Van Gennip

Schelden, spugen, slaan, soms bedreigingen met een mes – per week vinden er 150 incidenten plaats in het openbaar vervoer door de mondkapjesplicht. Vorige week belandden twee buschauffeurs, in Amsterdam en Dongen, in het ziekenhuis door mishandelingen, nadat ze een passagier hadden gevraagd een mondkapje op te doen.

Niet alleen in het ov lopen de spanningen op. Bij een aantal teststraten en ziekenhuizen staat extra bewaking na incidenten met agressievelingen. Zes op de tien zorgmedewerkers ervaart de afgelopen maanden meer intimidatie op de werkvloer, volgens een peiling van beroepsorganisatie NU’91. Bijna een kwart ondervond fysiek geweld, zoals slaan, bijten of schoppen.

In Alkmaar zijn onlangs 28 coronavrijwilligers van de Noordwest Ziekenhuisgroep gestopt met hun werk, omdat ze de verbale agressie van patiënten en bezoekers niet langer konden verdragen. Supermarktondernemer Nawin Harpal uit Utrecht vertelde donderdag in de Volkskrant over bedreigingen als mensen op de maatregelen gewezen worden: ‘Ik wacht je buiten op, zeggen ze dan. Ik steek je neer.’

Spuigaten

De door corona aangewakkerde frustratie liep de afgelopen tijd zo de spuigaten uit dat vakbond FNV mensen opriep meer respect te tonen voor personeel in het openbaar vervoer, ziekenhuizen, winkels, op straat en in publieke ruimten: ‘Blijf van onze mensen af.’ 

De tijd van schouders eronder is voorbij. De tweede golf lijkt weinig goeds te doen voor het gemoed. Waarom gewone mensen hun frustraties op onschuldige personen afreageren, is een vraag die Pontus Leander, universitair hoofddocent psychologie aan de Rijksuniversiteit Groningen, zijn hele carrière heeft beziggehouden. Hij was ontevreden met het antwoord van de psychologie uit de 20ste eeuw: opgekropte emoties die een weg naar buiten zoeken.

Door middel van simpele experimenten testte hij de hypothese dat agressie vaak wordt opgewekt doordat mensen worden gehinderd hun doelen te bereiken. ‘Als je het gevoel hebt dat je geen controle over een situatie hebt, ga je zoeken naar alternatieve manieren om invloed uit te oefenen op je omgeving. Een agressieve daad kan dan je gevoel van controle en autonomie herstellen; je hebt in elk geval wat teweeg gebracht.’

Puzzels 

Leander liet proefpersonen bijvoorbeeld puzzels maken en vervolgens puzzels aan anderen toewijzen. Mensen die tijdens het puzzelen werden gedwarsboomd, bleken meer geneigd een volgende proefpersoon een extra moeilijke puzzel te geven. Hetzelfde effect trad op bij een experiment waar mensen anagrammen moesten oplossen en daarna pittige saus aan een vreemde mochten uitdelen, een klassieke methode om agressie te meten in de psychologie. 

Een gedeeltelijke vrijheidsberoving, zoals mensen nu door de coronamaatregelen ervaren, kun je ook zien als een tegenwerking, zegt Leander, het wordt mensen onmogelijk gemaakt hun normale doelen te bereiken. Velen hebben het gevoel dat hun zelfbeschikking in het gedrang komt door beperkingen in het sociale verkeer en door een gebod als de mondkapjesplicht.

Mannen reageren heftiger op een beperking van hun vrijheid dan vrouwen en zijn sowieso eerder geneigd tot agressief gedrag. Bij nadere bestudering van de incidenten blijkt het bovendien relatief vaak om verwarde personen of recidivisten te gaan. De verdachte van de mishandeling van de buschauffeur in Dongen werd een paar dagen later aangehouden op verdenking van winkeldiefstal.

Complotdenkers

Dan zijn er nog de uitbarstingen van complotdenkers. Twee tegenstanders van het coronabeleid vielen eind september wachtenden in de rij bij de teststraat in Eindhoven lastig. ‘De anti-lockdown-protesten zijn een teken dat een groep het zat is’, zegt Leander. Ze zijn zo vermoeid en ontgoocheld dat ze vanzelf redeneren naar de uitkomst: het virus stelt niets voor, de maatregelen zijn onzin. 

Het verzet tegen de maatregelen leidt tot een verharding in de maatschappij, constateert ook de Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding en Veiligheid (NCTV) donderdag in het nieuwe dreigingsbeeld. Een ‘radicale onderstroom met extremistische gedragingen’ belaagt politici en journalisten, intimideert agenten en zet privégegevens van prominenten online. 

‘Wat de huidige omstandigheden zo zorgwekkend maakt, is dat al die frustraties over langere tijd zich ophopen’, zegt Leander. ‘Dat vergroot de kans om een agressieve reactie te ontlokken jegens een vreemde. Mensen raken psychologisch uitgeput van de inperkingen en de onzekerheid. Zelfbeheersing is niet een onbeperkt vat. Ik verwacht dat een minderheid, die niet goed met de stress kan omgaan, meer vijandig zal worden.’

Opoffering

Het optimisme en saamhorigheidsgevoel van de eerste golf is weggeëbd nu de tweede zich aandient. Na zoveel opoffering, toewijding en maat houden gaan velen een nieuwe lockdown vooral met tegenzin en chagrijn tegemoet. Logisch, schreef Olaf Tempelman woensdag in de Volkskrant: ‘Een examen is een uitdaging, een herexamen is oervervelend.’

Hoe mensen de tweede golf ingaan is sterk ingegeven door de eerdere ervaring. ‘Vooral mensen die het voorjaar als zeer negatief ervoeren, zoals jongeren en ondernemers, zijn nu pessimistisch en gestrest’, zegt Paul van Lange, hoogleraar sociale psychologie aan de VU. ‘Dit hoeft normaal gesproken niet te leiden tot meer agressie, maar op een bevolking van 17 miljoen is de kans wel groot dat er losse incidenten plaatsvinden.’

Het aanscherpen van de maatregelen, hoewel vrijheidbeperkend, leidt volgens Van Lange wel tot meer duidelijkheid, en dus tot minder frustratie. ‘De laatste tijd zag je de polarisatie op straat en in winkels, een deel draagt wel een mondkapje, een deel niet. Als je iemand erop aanspreekt, kan het meteen tot irritatie leiden. Het is een vage norm. Mensen hebben behoefte aan een duidelijke structuur. Bijna driekwart van de bevolking wilde strengere maatregelen.’

Hoe je de agressie op collectief niveau moet temperen is onmogelijk te zeggen, maar voor het individu geldt een tamelijk simpele oplossing. ‘Stel je verwachtingen bij’, zegt Pontus Leander. ‘Dat is lastig in een prestatiecultuur. De mensen die het best met de onvrede om kunnen gaan, zijn waarschijnlijk degenen die hun verwachtingen kunnen aanpassen aan de huidige mogelijkheden. Tegen een vriend zou ik zeggen: ga er niet van uit dat alles snel weer normaal is.’ 

Lees verder

‘Flattening the curve’ moet nu opeens met een hamer
‘De hamer moet groot genoeg zijn om het virus plat te slaan’, zei premier Rutte. Terwijl minister De Jonge op de persconferentie aangaf dat hij ‘de hamer uit de kast wil trekken’ en ‘landelijk met de hamer wil werken’ om het aantal besmettingen terug te dringen. Hoe zit dat met die nieuwe beeldspraak?

De belangrijkste vragen over de nieuwe maatregelen
Het kabinet kondigde dinsdag ‘stevige’ maatregelen aan voor de komende vier weken. Wat mag nog wel, en wat niet meer? Een paar prangende vragen op een rij.

Wéér die horeca dicht – maar waarom?
Nog geen 5 procent van alle herleidbare besmettingen vindt plaats in de horeca. Toch doet het kabinet de cafés en restaurants tijdelijk dicht, om het virus te keren. Waarom eigenlijk?

Meer over