Analyse

Gewapend verzet van Koerden in nieuwe fase

Wat zich in Zuidoost-Turkije precies afspeelt, onttrekt zich aan het oog van de buitenwereld. Wel valt op dat de strijd is uitgegroeid tot een complete oorlogssituatie.

Kees Elenbaas
Een begrafenisstoet voor twee in de strijd met Turkse troepen omgekomen Koerden vrijdag in Diyarbakir Beeld AFP
Een begrafenisstoet voor twee in de strijd met Turkse troepen omgekomen Koerden vrijdag in DiyarbakirBeeld AFP

'Je hoort het inslaan van de granaten, je ziet de rook opstijgen, je hoort automatische wapens vuren, maar je weet absoluut niet wat zich daar afspeelt.' Ook Emma Sinclair van de mensenrechtenorganisatie Human Rights Watch wordt door Turkse militairen tegengehouden bij een poging de historische wijk Sur van de regionale hoofdstad Diyarbakir binnen te gaan. Daar zijn al wekenlang hevige gevechten gaande tussen Turkse veiligheidstroepen en jonge militanten van de PKK.

De gevechten tussen het Turkse leger en Koerdische strijders in het zuidoosten van Turkije onttrekken zich voor een groot deel aan het oog van de buitenwereld. Overal waar wordt gevochten geldt een uitgaansverbod of minstens een avondklok; de conflictzones zijn niet toegankelijk voor media en mensenrechtenorganisaties. Hoe, waar en onder welke omstandigheden er slachtoffers vallen, is moeilijk vast te stellen. Maar dat de operaties van het Turkse leger in enkele maanden zijn uitgegroeid tot een complete oorlogssituatie is wel duidelijk.

Sinds begin december 2015 zijn volgens lokale media meer dan tienduizend militairen naar de regio gestuurd, ondersteund door helikopters, pantserwagens en tanks. In de jaren tachtig en negentig vocht de PKK vooral op het platteland en in kleine dorpen tegen het Turkse leger. De gevechten van de afgelopen maanden hebben een heel ander karakter.

Het is vooral de jongerenvleugel van de PKK, bekend onder de naam Revolutionaire Patriottische Jeugd Beweging, ofwel YDG-H, die barricades opwerpt en loopgraven aanlegt in steden en wijken om de veiligheidstroepen tegen te houden. Ze gebruiken stenen en molotovcocktails, maken bommen en leggen explosieven.

Een vrouw wordt gearresteerd Turkse politie bij protesten in de wijk Sur in de stad Diyarbakir Beeld afp
Een vrouw wordt gearresteerd Turkse politie bij protesten in de wijk Sur in de stad DiyarbakirBeeld afp

Burger Beschermings Eenheden

Op sommige plaatsen bestaan de tegenstanders van de Turkse troepen uit Burger Beschermings Eenheden, ofwel YPS. Het zijn voornamelijk jonge Koerdische mannen en vrouwen die hun eigen 'autonome' wijk of buurt verdedigen tegen het Turkse leger en de politie.

Veel van deze YPS-groepen zijn inmiddels bewapend met automatische wapens en raketwerpers waarvan de herkomst onduidelijk is. In ieder geval zijn het geduchte tegenstanders voor de veiligheidstroepen. Tekenend voor de nieuwe vorm van gewapend verzet is dat er geen frontlinies zijn of vaste posities. Wordt het verzet in één bepaalde wijk of regio door de veiligheidstroepen onderdrukt, dan steekt het prompt op een andere plaats weer de kop op.

Ruim honderdduizend mensen uit vijf regio's in het zuidoosten zijn van huis en haard verdreven volgens een recent rapport van de inlichtingendienst en de antiterreureenheid van de Turkse politie, waar het dagblad Hurriyet de hand op wist te leggen. De districten Cizre en Silopi in Sirnak, de wijk Sur in Diyarbakir en de districten Dargecit en Nusaybin in Mardin zijn de gebieden waar de meeste burgers vertrokken zijn om de gevechten te ontvluchten.

Maar liefst 1,3 miljoen mensen zijn in moeilijkheden gekomen en hebben enorme schade ondervonden van het afgekondigde uitgaansverbod in veel regio's. Volgens het rapport hebben de veiligheidsdiensten ondertussen de controle heroverd over acht van de dertien districten die als 'extreem riskant' worden aangeduid, omdat de PKK zou hebben geprobeerd die districten als 'autonoom' te bestempelen. De politie waarschuwt in hetzelfde rapport met klem voor vergeldingsacties van de PKK in grote steden, waarvoor zelfmoordaanslagen in voorbereiding zouden zijn.

Koerdische partij pept zichzelf op

Het congres van de pro-Koerdische partij veroordeelt het optreden van de Turkse troepen, maar neemt ook afstand van het geweld van de PKK. Lees hier de reportage van Kees Elenbaas (+).

Stabiele factor

Het oplaaien van de gevechten in het zuidoosten kwam president Erdogan en zijn AK-partij vorig jaar zomer goed uit volgens veel analisten. De regerende partij had een onverwachte verkiezingsnederlaag geleden in juni 2015 en de pro-Koerdische HDP was met maar liefst tachtig zetels het parlement binnengekomen. Coalitiebesprekingen voor een nieuwe regering liepen al snel vast en president Erdogan kondigde nieuwe verkiezingen aan voor 1 november 2015. De AK-partij onder leiding van Erdogan kon zich profileren als de enige stabiele factor die in staat was om weer rust in het land te brengen. De tactiek werkte: de AK-partij haalde op 1 november weer de meerderheid in het parlement en de HDP kwam maar net over de kiesdrempel en verloor 21 zetels.

Internationale druk op de Turkse regering kan ruimte maken voor onderhandelingen in de nabije toekomst, hopen sommige analisten, mogelijk opnieuw via de gevangen PKK-leider Öcalan. Maar het lijkt duidelijk dat Erdogan een keiharde lijn wil volgen en vast van plan is om een definitief einde te maken aan het gewapende verzet op Turks grondgebied. 'In de komende periode zullen we niet meer spreken met de subversieve terreurorganisatie (hij noemt de PKK nooit bij naam), noch met de politieke partij die zij controleert (hij doelt op de HDP), die tijd is voorbij', zei Erdogan afgelopen woensdag tegen een vergadering van dorpsoudsten in zijn paleis in Ankara.

Een confrontatie met de Turkse politie in Sur, Diyarbakir Beeld afp
Een confrontatie met de Turkse politie in Sur, DiyarbakirBeeld afp

Slachtoffers

De regering meldt met enige trots dat er sinds begin december 448 militanten zouden zijn gedood. Maar ondertussen zijn ook Koerdische burgers, onder wie vrouwen, kinderen en ouderen, het slachtoffer van de gevechten. Lokale mensenrechtengroepen hebben het over ruim honderd burgerdoden in de afgelopen periode en vele honderden gewonden.

'De Turkse regering moet stoppen met dit buitensporige geweld, hoe kun je met tanks granaten afvuren op een woonwijk?', zegt Emma Sinclair van HRW. 'Je kunt niet je ogen sluiten voor wat er gebeurt met de burgerbevolking. Dat draagt alleen maar bij aan waar men nu al van overtuigd is in het zuidoosten: als het gaat om operaties tegen Koerdische groepen, dan zijn er geen grenzen, dan gelden er blijkbaar geen wetten.'

Strijd sinds 1984

Al sinds het midden van de jaren tachtig wordt in Zuidoost-Turkije strijd gevoerd voor een onafhankelijke Koerdische staat binnen Turkije. De Koerdische Arbeiders Partij, de PKK, nam in 1984 de wapens op en sindsdien zijn naar schatting veertigduizend mensen het slachtoffer geworden van het gewapende conflict. Het Turkse leger greep hard in en honderden Koerdische dorpen werden met de grond gelijk gemaakt. Honderdduizenden Koerden zochten een goed heenkomen in andere steden van Turkije.

PKK-leider Abdullah Öcalan werd in 1999 gevangen genomen en tot tientallen jaren gevangenisstraf veroordeeld. Sinds december 2012 zijn voorzichtige onderhandelingen gevoerd en was een wapenstilstand van kracht, maar in juli 2015 laaiden de gevechten weer op. Directe aanleiding was een zelfmoordaanslag in de plaats Suruc aan de Syrische grens. Kort daarna bombardeerde de Turkse luchtmacht IS-posities in Syrië, maar ook PKK-kampen in Noord-Irak. De PKK op haar beurt pleegde een aantal aanslagen op politieposten waarbij verscheidene Turkse agenten om het leven kwamen.

Ontvang elke dag de Volkskrant Avond Nieuwsbrief in uw mailbox, met het nieuws van vandaag, tv-tips voor vanavond, en alvast zes artikelen uit de krant van morgen. Schrijf u hier in.

Meer over