Gevraagd: partijvoorzitter

PvdA, CDA, VVD en GroenLinks, die alle vier een nieuwe voorzitter zoeken, vinden dat het stoffige imago van de politiek overboord moet....

LIDY NICOLASEN

HALVERWEGE 1993 nodigde bureau Intomart alle grote politieke partijen op de koffie. De eerste peilingen voor de verkiezingen van 1994 lagen op tafel. Het CDA was de onbetwiste koploper. Een A-partij, werd met bewondering en afgunst geconstateerd. Negen maanden later verloor het CDA twintig zetels.

Vier jaar en nieuwe verkiezingen later, dreunt de klap nog na. Niet alleen voor het CDA, maar voor alle partijen was er opeens een wereld te winnen. Het besef dat traditionele politieke partijen niet meer van deze tijd zijn, won terrein. Inmiddels lijkt de drang naar vernieuwing vleugels te hebben gekregen. Politiek Nederland werkt aan een comeback, want de politieke partij móet.

Afgelopen week werden in Den Haag twee geschriften gepresenteerd. Het boek De rogge staat er dun bij handelt over opkomst en val van het CDA. Jos van Gennip, CDA-ideoloog, zei bij die gelegenheid: 'Cultuurpolitiek zal de 21ste eeuw domineren. Het debat zal gaan over waarden.'

De rode draden van de sociaal-democratie was het tweede geschrift. Het is een proeve van een nieuw beginselprogramma van de PvdA. Voorzitter Ruud Vreeman: 'We zoeken naar het fundament van onze beweging.' Samen weten Van Gennip en Vreeman één ding heel zeker: de echte vernieuwing moet van onderaf komen. De gewone burger zal er met de haren worden bijgesleept.

De wegbereider naar de 21ste eeuw is de voorzitter van de partij. De Kop van Jut, de boeman, de minst geliefde. Hij of zij is een ambitieuze manager, die iedereen achterna moet rennen en niemand voor de voeten mag lopen. PvdA, VVD, CDA en GroenLinks zoeken een nieuwe voorzitter. De huidigen zijn elders benoemd, hebben geen tijd meer of vinden dat hun tijd is gekomen.

Profielschetsen zijn gemaakt, sollicitatiecommissies benoemd en adviseurs aangesteld. Sekse, leeftijd, zelfs de vraag of je lid bent van de partij speelt geen rol. Nee, de allernieuwste voorzitter is niet het type van de klassieke bestuurder. Hij of zij moet visionair zijn, de politieke partij aan een bijdetijds imago helpen. Bobo's en scherpslijpers hebben hun langste tijd gehad.

Clemens Cornielje (VVD): 'Van alle clubs dienen alleen politieke partijen het algemeen belang.' Ruud Vreeman (PvdA): 'De partij is de motor van de parlementaire democratie.' Hans Helgers (CDA): 'De mondige Nederlander vindt het zonde van zijn tijd te praten over procedures en statuten.' Ab Harrewijn (GroenLinks): 'Partijen zijn geen groepsverbanden meer.'

Vreeman is voor de tweede keer voorzitter van de PvdA. Nu als invaller voor Karin Adelmund, die staatssecretaris is geworden. De eerste keer was hij de bestuurlijke tegenhanger van duo-voorzitter Felix Rottenberg. 'De arbeiders vormen een gedifferentieerde groep. We zijn een partij die zich oriënteert op minderheidsgroepen en die ook aantrekkelijk is voor witte boorden. De sociaal-democratie zoekt naar de samenhang. In het moderne leven vervloeien grenzen en worden willekeurige coalities gevormd. Het is belangrijk dat we onze waarden, visies en dilemma's in beeld brengen.'

Harrewijn was voorzitter en is nu Kamerlid van GroenLinks. 'Het politieke spectrum is nogal veranderd. Wij hebben veelverdieneners, en bij de VVD zitten arme mensen die de auto onbeperkt ruimte willen geven. We moeten ons bezinnen op onze positie. Spraken we tot nu toe vooral over onze rol in colleges van burgemeester en wethouders, nu gaat de discussie over mogelijke regeringsdeelname. Ik zie het nog niet gebeuren, maar we moeten er wel over nadenken.'

CDA-vernieuwer Helgers stapt na vier jaar op als voorzitter. 'Onze vaste kern vergrijst, woont op het platteland, is actief religieus en laag opgeleid. Het is als een langzaam leeglopende vijver. Maar uit onderzoek blijkt dat veel jongeren dicht bij onze partij staan. Post-materialisten, mensen die aandacht hebben voor hun omgeving en niet extreem individualistisch zijn. Het zijn jongeren die hechten aan zingevingsvragen. Waartoe zijn wij op aarde?'

Cornielje is de tweede man in de VVD-fractie. Hij is de adviseur van de commissie die een nieuwe partijtop zoekt. Voorzitter Willem Hoekzema stapt wegens tijdgebrek op. De vice-voorzitter en de secretaris hebben hun termijn erop zitten. 'We krijgen de kans nu de taken opnieuw te ordenen.' Hij haalt herinneringen op aan oud-Kamerlid Jos van Rey, die 25 jaar geleden in Roermond geen zaaltje kon krijgen voor een VVD-vergadering. De plaatselijke cafébazen waren te bang klanten te verliezen. Nu is de VVD de grootste in Roermond.

Cornielje: 'We zijn nog nooit zo groot geweest. Het voelt heel gewoon aan. In veel provincies zijn we de grootste of nummer twee. We zijn invloedrijk geworden. Steeds meer VVD'ers hebben bestuursfuncties in het maatschappelijk middenveld. Ik kom uit een KVP-familie. Toen ik 23 jaar geleden interesse toonde voor de politiek, zei m'n vader: ga bij het CDA, daar kun je carrière maken. Die tijd is voorbij.'

Helgers kreeg twee opdrachten toen hij vier jaar geleden aantrad: herstel van het vertrouwen tussen top en basis, en vernieuwing van de partij. 'Jongeren hadden veel sneller dan ouderen in de gaten dat 1994 geen incident was, dat Paars bestaansrecht had. In het begin heb ik velen ervan moeten overtuigen dat een einde was gekomen aan een politieke periode. De christen-democraten waren de architecten van de samenleving. Deze eeuw is de politieke eeuw van de christen-democratie.

'We waren de eeuwige regeringspartij. Er was een cultuur ontstaan van dienstbaarheid aan de regering. We namen geen politieke risico's, we zochten het compromis in plaats van het conflict. We waren goed in depolitisering. Verkiezingsprogramma's leken op concept-regeerakkoorden. Ik zie dat terug bij de PvdA. Het verkiezingsprogramma van dit jaar was geschreven op Wim Kok. Het is een déjà vu.'%%

De 'Partij van de Zekerheid' noemt Harrewijn de PvdA. 'Soliditeit, maatschappelijke en sociale zekerheid. Het zijn allemaal niet-ideologische thema's en zo was ook de verkiezingscampagne. Sterk en sociaal. Je appelleert aan de onzekerheid van de kiezers, je biedt ze het groepsgevoel van zekerheid. Het is een solide positie, die de christen-democraten jarenlang hebben ingenomen: laat Lubbers zijn karwei afmaken. Je weet wat je hebt.'

Ideologie staat al gauw voor 'beginselblindheid', zegt Vreeman. 'De afgelopen jaren hebben we pragmatisch onze weg gezocht in het opkomend marktdenken. De grote vraag is nu: wat is de verbinding tussen deze pragmatische stappen. We proberen pragmatiek en sociale intuïtie te verheffen tot leidraad van de beweging. Zoals we zien bij de zoektocht naar de Derde Weg. Hoe is de verhouding tussen alledaagse keuzes en onze politieke uitgangspunten? Wat zijn de thema's van de sociaal-democratie? Daaruit moet een theorie te destilleren zijn.'

Waar Van Gennip verwacht dat immateriële waarden het debat bepalen, zet Helgers het CDA aan ook de politieke architect van de waarden van de 21ste eeuw te zijn. Zoek oplossingen voor de overgang van het industriële tijdperk naar dat van de informatiemaatschappij, zegt Helgers.

Vreeman haalt zijn schouders op. 'Ach wat, informatiemaatschappij. Technologie speelt een belangrijke rol, maar het is niet waar het om gaat. We hebben te maken met een verbrokkelde samenleving, de cohesie is weg. De burger vraagt om bescherming.'

Waar eindigt de markt en waar begint de overheid? Het is het zoeken naar de 'Derde Weg' die allen lijken te bewandelen. 'Minder overheid, de markt niet als doel maar als middel. Het is ons principe en intussen is dat breed aanvaard', zegt Cornielje. 'Het idee van deugdelijke financiering was voor de PvdA een cultuuromslag. Kok heeft daar zijn ideologische veren afgeschud.'

Helgers sloeg onlangs de encycliek Rerum Novarum uit 1891 er nog eens op na. Boeiende kost voor iemand die geschiedenis studeerde en katholiek is. 'Het is opvallend hoeveel continuïteit er zit in het denken. De encycliek zegt iets over de 24-uurs-economie, over de angst dat alles ondergeschikt wordt gemaakt aan efficiëncy. Hoe de economie de mensen dreigt te reduceren tot koopkracht en arbeidskracht. Normen kun je veranderen, maar waarden niet.'

Links en rechts in de politiek lijken te hebben afgedaan. Er is veel midden. Er staat een podium midden in het politieke spectrum, zegt Cornielje. PvdA en VVD delen dat podium. 'Zij links, wij rechts. We vullen elkaar aan. De PvdA heeft, met een groot GroenLinks en een hoorbare Socialistische Partij op de flank, de natuurlijke neiging iets naar links te trekken. Als wij niet een gat willen laten vallen, moeten we iets meer naar het midden opschuiven. Daar horen wij, dat is onze positie.'

'Nee', zegt Harrewijn, 'de VVD hoort niet bij het midden. De VVD is een oppositiepartij. De VVD wil altijd veranderen. Lasten verlichten, minder asielzoekers, meer individuele vrijheid. Kijk naar fractievoorzitter Dijkstal. Hij zet de toon wat betreft het terugsturen van Bosniërs. Staatssecretaris Cohen moet er achteraan sukkelen. De liberalen zijn ook niet de hoeders van het kabinet, zoals de PvdA. Ze kiezen altijd hun eigen positie.'

GroenLinks? 'Wij hangen aan de bewuste kant van het stabiele midden. We zijn de culturele tegenhanger van de VVD. Het heeft jaren geduurd voordat we onze positie konden karakteriseren. Nu zijn we een volwassen stroming. Groene partijen zitten in de Italiaanse, Franse, Finse en Duitse regering. Net als D66 zijn we niet te identificeren met vaste groepen. We zijn geen arbeiderspartij meer, zoals de CPN, maar ook niet alleen voor intellectuelen. We zijn een cultuurpartij. We vissen deels in dezelfde vijver als D66, dat het ook moeten hebben van moderne burgers die niet alleen materialistisch denken. De PvdA wordt een saaie, solide partij. Het CDA heeft te veel zielen in een lichaam. Ze kan voortbestaan als een kleine conservatieve of christelijke partij.'

De vrolijk zwevende kiezer zij gewaarschuwd. Zonder uitzondering maken de partijen zich op voor het grote treffen, want de 'periferie van de partij' moet meedoen. Het debat moet terug, de discussie verdwijnt uit de achterkamertjes, het vizier is voor eens en altijd 'open'. Niets is heilig. Het kabinetsbeleid noch het verkiezingsprogramma.

Rottenberg en Vreeman trokken het land in met briefings over actuele thema's. Vreeman wil dóór, verder met de publieke debatten. 'We moeten het kabinetsbeleid ook onderwerp van discussie maken. Eigenlijk zouden we het kabinet steeds voor moeten zijn, door ons af te vragen: wat speelt er over een halfjaar. Hoe krachtig is het poldermodel bestand tegen een recessie? We hebben gezorgd voor loonmatiging, kinderopvang, deeltijd. Prachtig. Maar niet alles is even succesvol. Het aantal WAO'ers loopt op. De Ziektewet is niet een voorbeeld van geslaagd beleid.'

Waarom bezoekt iemand een partijcongres? Omdat de partij behalve een kiesvereniging ook een netwerk is? De moderne partij richt zich op de partij als platform van discussie.

Vreeman spreekt van een 'interessepartij', die leden op hun vakterrein aanspreekt. Een partij die niet bang is naast de formele democratie van beginselsprogramma's, afdelingen en congressen een informele stroming toe te staan. In de nieuwe PvdA-werkgroep 'Schiphol' filosoferen wetenschappers, economen en milieudeskundigen over de toekomst van de luchtvaart.

'De politiek vraagt snelheid. Losse initiatieven die passen in de sfeer en de intuïtie van de partij moeten kansen krijgen. Ideeën als het groene poldermodel of de brede school zijn er in de verkiezingscampagne ingeslopen. Er is officieel nooit toe besloten en toch worden ze geaccepteerd. We moeten ons richten op kortlopende initiatieven en op procesmatige ontwikkelingen.'

D E gedachte is gemeengoed. Sterker, andere partijen claimen zelfs eerder de nieuwe openheid en snelheid te hebben aangehangen. Zoals Cornielje, de man die de VVD het 'infotainment' heeft gebracht. Politieke avond als uitje. Niet langer het eeuwige dixieland-orkest, maar de populaire zanger Gordon of muziekmakende bewindslieden. Een motel in Akersloot met boerenkool als voorgerecht.

Interviews op het podium, discussie in de zaal. Gasten zijn niet langer alleen VVD-leden. 'We zullen nooit zo'n cultuur krijgen als de PvdA, maar je moet er niet te benauwd mee zijn.' Dus stond op 1 mei FNV-voorzitter Lodelijk de Waal het VVD-publiek toe te spraken, naast lijsttrekker Bolkestein. Cornielje: 'We zijn een volkspartij geworden.'

Er stemden meer FNV'ers op de VVD bij de laatste verkiezingen dan de VVD leden heeft. 'De arbeiders zijn geen homogene groep meer. De FNV gaat zelfs kleine zelfstandigen organiseren', constateert Vreeman.

'In de kramp' zaten de VVD'ers in de jaren tachtig toen ruzie aan de orde van de dag was. Nu zegt Cornielje: 'Je kunt alleen een discussie entameren als je een stelling betrekt. Dat deed Bolkestein.' Eufemistisch: 'Hij is er aardig in geslaagd het debat terug te krijgen.'

Cornielje wil ook het verkiezingsprogramma, omwille van het debat, bij het oud papier leggen. 'Eens in de vier jaar presenteren we het en iedereen weet dat het over vier jaar alweer is verouderd. Het vormen van meningen is een dynamisch proces. Nu we een regeerakkoord hebben, is dat pak papier nog minder waard.'

Hoofdlijnen op een A4-tje zijn voldoende, zegt Cornielje. 'We moeten de richting aangeven die we willen gaan. Intensiever dan nu moeten partijraden over die thema's praten, waardoor je een permanente vernieuwing van het verkiezingsprogramma krijgt.'

De vernieuwingsdrift bij GroenLinks werd vorig jaar vervat in het project 'GroenLinks 2000'. De geharnaste afdelingsstructuur voldoet ook in linkse gelederen niet meer. De bewuste Nederlander, zegt Harrewijn, laat zijn stem klinken in buurtcomité, schoolbestuur, pressiegroep en enquête. Niet op een vergadering van de partij-afdeling.

De woorden 'interessepartij' en 'thema's' horen ook bij GroenLinks. Wie wil, mag zelfs op proef lid worden. 'We werken al met landelijke werkgroepen, vriendenkringen. Niet iedereen hoeft lid te zijn. Je moet mensen aanspreken op hun deskundigheid, niet op hun partijboekje. Probleem is alleen dat de werkgroepen geen amendementen kunnen indienen. Dat is niet meer van deze tijd.'

De voorzitter is de persoon die het debat moet organiseren, de partij de goede richting op sleuren. Helgers weet wat dat betekent. 'Ik heb als voorzitter een ongebruikelijk hoog politiek profiel moeten aannemen.' Zijn besluit op te stappen, wordt niet overal begrepen. 'Het CDA is vernieuwd, het vertrouwen van de leden is herwonnen, de kiezers zijn weg en de voorzitter is klaar', spot Vreeman.

Helgers: 'Ik zou anderen voor de voeten hebben gelopen. Het primaat hoort bij de politiek te liggen, bij de fractie in de Tweede Kamer. Een partijvoorzitter is er voor de koers op de lange termijn.'

De CDA-bobo's die 'partijbaron' Helgers en zijn vice-voorzitter 'Raspoetin' Lodders de schuld van de CDA-nederlagen gaven, hebben geen plaats gekregen in de benoemingscommissie. Ad Havermans, lid van de Rekenkamer, zit de commissie voor. Net als hij zijn de overige leden vooral in voor vernieuwing.

Briefings, hoorzittingen, informele groepen die hun naam ontlenen aan het restaurant waar ze vergaderen. Ook in kringen van het CDA zijn het bekende fenomenen. 'De partijraad en het congres mogen niet een keurslijf zijn. We hebben discussie nodig. We moeten onze eigen tegenspraak organiseren, weer de opinieleider worden die we altijd waren', zegt Helgers.

En de C van CDA blijft. 'Zolang we niet fundamentalistisch zijn, is het een potentiële bron van rijkdom. Het maakt ons eigenaar van immateriële thema's als gezin en familie, waarden en normen, publiek en privaat.'

De partij die geld genoeg heeft, zoekt een professional als voorzitter, zoals de PvdA. Hij of zij moet de baas worden van een klein, wendbaar bestuur van betaalde krachten en vrijwilligers die vooral oog hebben voor de lokale bestuurder.

De nieuwe CDA voorzitter is een 'parttimer', want fractievoorzitter Jaap de Hoop Scheffer moet de kans krijgen zijn stempel te drukken. Als het niet anders kan, is een fulltimer ook welkom. Als hij of zij maar begrijpt dat het stoffige, oubollige imago overboord moet. Het verkiezingsprogramma scoort zonder kaft vele malen beter dan het programma mét kaft en CDA-logo, bleek onlangs.

'Haarvaten' noemen ze in het CDA de afdelingen. De nieuwe voorzitter moet ze koesteren. Helgers: 'De christen-democratie is het best gewaarborgd met een grote vrijwilligersorganisatie. Partijbijeenkomsten zijn voor ons ook toogdagen met het Wilhelmus als slot.'

Meer over