Gevangenisstraf dreigt voor vijfhonderd 'weigeryuppen'

Als op 1 april 1996 elke jongeman is vrijgesteld van dienstplicht, dreigt voor ongeveer vijfhonderd zogenoemde weigeryuppen een gevangenisstraf van zeven maanden....

Van onze verslaggever

Bas Mesters

AMSTERDAM

Weigeryuppen zijn veelal hoog opgeleide jongeren, die om economische redenen uit dienst proberen te blijven. Ze laten zich vaak bijstaan door juristencollectieven, die advertenties plaatsen met wervende teksten als: 'Dienstplicht, hoe blijft u er buiten?'

De weigeryuppen hebben hun diensttijd voor zich uit geschoven door een beroep te doen op de Wet Gewetensbezwaren Militaire Dienst. Dit rekken lukte aanvankelijk behoorlijk, maar in september 1992 ging Defensie de weigeryuppen anders aanpakken.

Sindsdien worden maandelijks ongeveer vijftig van deze niet erkende gewetensbezwaarden opgeroepen in de Kolonel Palmkazerne in Bussum. Daar kunnen ze opnieuw een beroep doen op de Wet Gewetensbezwaren. Dat verzoek wordt dezelfde dag nog behandeld.

Slechts 10 procent slaagt erin opnieuw in de dienstweigeringsprocedure te komen. Ongeveer een kwart van de 'Lichting Bussum' kiest, na afwijzing van het verzoek om als dienstweigeraar te worden erkend, eieren voor zijn geld en volgt het bevel op een uniform aan te trekken. 14 Procent wordt afgekeurd en de helft weigert op advies van juristencollectieven het dienstbevel op te volgen. Op dat moment wordt de laatste groep totaalweigeraar (die wil noch de militaire noch de vervangende dienstplicht vervullen).

Maandelijks worden ongeveer 25 van hen doorgestuurd naar een kamertje in de Bussumse kazerne, waar ze een voorgedrukt proces-verbaal moeten ondertekenen. Opnieuw begint een lange weg. Ditmaal van de militaire kamer van de rechtbank in Arnhem, via het gerechtshof in Arnhem naar de Hoge Raad in Den Haag.

Tot nu toe zijn volgens de Haagse advocaat mr B. Martens al ongeveer negenhonderd processen-verbaal tegen vertegenwoordigers van de Bussumse lichting opgemaakt. Tot april zal dat aantal oplopen tot duizend. Zo'n zeshonderd totaalweigeraars zouden al een dagvaarding hebben gehad. Driehonderdzestig zijn in hoger beroep gegaan bij het gerechtshof; en ongeveer 75 zijn al in cassatie bij de Hoge Raad.

Martens heeft bij de Raad van State een procedure aangespannen, waarin hij protesteert tegen de behandeling van de dienstweigeraars in Bussum. De potentiële gewetensbezwaarden krijgen volgens de advocaat een dienstbevel op het moment dat ze formeel nog zijn vrijgesteld van alle dienstverplichtingen. In afwachting van het oordeel van de Raad van State heeft de Hoge Raad (die een oordeel velt over de procesgang) de uitspraken tegen de Lichting Bussum opgeschort.

Alleen principiële totaalweigeraars die niet via Bussum doorstromen, worden nog berecht. Onlangs zijn vijf veroordeeld tot zeven maanden cel; begin deze maand is, voor het eerst sinds twee jaar, een totaalweigeraar gevangen gezet.

Behalve de procedure bij de Raad van State kan ook een kort geding tegen de staat, dat onlangs in Den Haag diende, de weigeryuppen redden. De Vereniging van Dienstplichtige Militairen (VVDM) heeft de staat gevraagd een generaal pardon uit te vaardigen voor alle nog op te roepen en alle dienende dienstplichtigen. Op 20 augustus bepaalt de rechtbank in Den Haag of het van onbehoorlijk bestuur getuigt om deze laatste lichtingen nog op te roepen.

Volgens mr Th. de Roos, die de principiële totaalweigeraar die nu gevangen zit verdedigde, zal justitie de honderden weigeryuppen nooit zo maar vrijuit laten gaan, ook al is de opkomstplicht al afgeschaft. 'Dat zou een klap in het gezicht van de rechter zijn. Maar er is een praktisch probleem: cellentekort.' Een mogelijke uitweg ziet hij in het omzetten van de straffen in dienstverlening, of geldboetes en een voorwaardelijke gevangenisstraf.

Meer over