Gestyleerdechaos

De architectuurtekeningen van Theo van den Boogaard zijn vanaf donderdag te zien in het Amsterdams Stadsarchief. De chaos in zijn werk blijkt keurig gestructureerd. 'Als ik de ravage te rommelig maak, verpest ik de tekening.'

JOOST POLLMANN

De voordeur van het pand aan de Herengracht waar Theo van den Boogaard woont, is bereikbaar via een bordes. Wel zo koninklijk. En natuurlijk figureert dat bordes in een van zijn prenten, waar het wordt bestegen door twee mooie jongens met zeer brede schouders en zeer smalle heupen. Deze prent uit de serie Sidekicks is pas één keer eerder tentoongesteld en nog nooit gepubliceerd.

Daarin komt vanaf donderdag verandering, wanneer in het hoofdstedelijke Stadsarchief de tentoonstelling Het Amsterdam van Theo van den Boogaard wordt geopend en een gelijknamig boek wordt gepresenteerd, waarin al zijn architectuurtekeningen zijn gebundeld. Van den Boogaard is een verteller en dus plaatst hij zijn bouwkunst in een setting waar stripfiguren hun rommelige ding doen: toeristen die de stad fotograferen, allochtone medelanders die gerenoveerde buurten bevolken, en Sjef van Oekel die in zijn eentje een metropool kan ontwrichten. Orde en chaos, statica en dynamica: het zijn de basiskrachten van de bouwkunst ,maar ook van de prentkunst zoals die door Van den Boogaard wordt beoefend.

Ludger Smit is hoofd presentaties van het Stadsarchief en had in Parijs de tentoonstelling Architecture et bande dessinée gezien, waar werken hingen van Winsor McCay, Moebius, Joost Swarte en Van den Boogaard. Later kwam Smit de tekenaar tegen bij een vernissage en dat leidde tot een inspirerend gesprek. 'Ik kwam daarna thuis en dacht: ik heb nog veel meer tekeningen waarop Amsterdam voorkomt. Ik raakte zo enthousiast dat ik zelf ben gaan bellen. Dit project is dus door mijzelf geëntameerd.'

De bemoeienis van de tekenaar ging verder. Het Stadsarchief is gevestigd in De Bazel aan de Vijzelstraat, gebouwd naar een ontwerp van Karel de Bazel uit 1919. Van den Boogaard: 'Een paar weken na mijn gesprek met Smit liep ik langs De Bazel en zag dat er een enorm steigerdoek voor de gevel hing, van zestien bij zestien meter. Ik heb toen geopperd daar een prent voor te maken die ook in de tentoonstelling zou hangen en dat is uiteindelijk een opdracht geworden.'

Een opdracht: het klinkt als een enkelvoudig ding, maar bij Van den Boogaard krijgt zo'n klus al snel veel geledingen. Allereerst werd op het formaat van 50 bij 70 centimeter een tekening gemaakt van het gebouw, natuurlijk pas na uitgebreide documentatie en na een fiks aantal manipulaties van de werkelijkheid. Dat wil zeggen dat op de tekening niet alleen De Bazel zelf staat afgebeeld, maar ook een pand dat er in werkelijkheid helemaal niet tegenover staat, te weten de woning van burgemeester Eberhard van der Laan. Op de pui van die getekende woning is een gevelsteen aangebracht die Van den Boogaard zelf heeft ontworpen en ook op ware grootte heeft uitgetekend om alles te laten kloppen. De schets hangt in zijn atelier. 'Gevelstenen duidden vaak een beroep aan. Als mensen in latere eeuwen naar deze gevelsteen zouden kijken, zouden ze zeggen: hier woonde een stripmaker.'

Hij heeft een tweeluik met gemetselde bakstenen getekend dat veel weg heeft van een dubbele pagina met stripkaders. Het is in de tekening maar een detail, maar voor Van den Boogaard zijn dit soort 'stileringen', zoals hij ze noemt, het zout in de pap. De voltooide prent is geprint op het gigantische geveldoek, zodat passagiers van de passerende trams ook nog kunnen zien dat in het fronton van De Bazel stripfiguren uit het oeuvre van de tekenaar zijn opgenomen. Daarnaast is Van den Boogaard met het Stadsarchief 'in onderhandeling' over aankoop van het origineel van de prent, waarvan in gedrukte vorm diverse versies worden gemaakt en verkocht. Zo dijt één ontwerp uit tot een veelkantig product.

Architectuur is niet altijd zo prominent in zijn werk aanwezig geweest. 'Pas in de Van Oekel-strips ben ik daar extensief mee aan de slag gegaan. Het was een gok om te kijken hoe ver je kunt gaan in de kadrering van het verhaal als je er tegelijk een feestelijke tekening van wilt maken. Wim T. Schippers schrijft het verhaal op als een toneelstuk, ik moet daar een enscenering bij te bedenken. Er is een verhaal waarin Van Oekel in bed ligt met boeken van filosofen en zich afvraagt: 'Waarom leven wij eigenlijk?' Ik had in mijn hoofd dat Van Oekel daarna naar buiten gaat en een enorme ravage veroorzaakt als hij de straat oversteekt.'

Een drukgebarende man in smoking die chaotische taferelen veroorzaakt, met ontsporende trams, sneuvelende ruiten en botsende auto's: het werd vaste prik in Van den Boogaards oeuvre. Maar wie goed kijkt, ziet dat de chaos keurig is gestructureerd en dat de tekenaar 'leesrichtingen' aangeeft om de volgorde van de fatale gebeurtenissen aan te geven: 'Wat in een tijdsverloop gebeurt, geef ik als iets gelijktijdigs weer. Volgens mij was ik daar een van de eersten in.'

Zijn vermogen om het statische van een stadsgezicht te combineren met de dynamiek van het straatleven zou leiden tot gedenkwaardige prenten voor de bouwwereld en de overheid, met als hoogtepunt de prent Stadsvernieuwing uit 1991, waarop de renovatie van volksbuurt De Pijp gestalte krijgt. Van den Boogaard haalt een map tevoorschijn die de ontstaansgeschiedenis van deze tekeningen bevat: foto's, schetsen van bewoners, opzetjes voor de compositie en correspondentie met ambtenaren, die steeds wat te zeuren hebben. De moskee die hij heeft getekend mag bijvoorbeeld niet te groot 'anders wordt het geheel misschien wat al te etnisch'.

In het blauwe stukje lucht boven de gebouwen moest ook nog een luchtballon worden getekend, tot ergernis van de estheet Van den Boogaard: 'Er bestaat zoiets als lay-out-rust. Je moet leegtes scheppen en de compositie moet clean blijven. Ik sta bekend als een meester van de Klare Lijn, maar de Klare Lijn behelst veel meer dan een contour die de dingen omsluit. Het maken van zo'n tekening is een gevecht om de ruimte. Als ik de ravage te rommelig maak, verpest ik de tekening, dus ik blijf maar componeren, vreselijk.'

Er zitten opmerkelijke ontwikkelingen in het werk van de tekenaar, die jaren geleden al merkte dat hij 'af en toe lekker op de rem wilde trappen' met strips in een heel andere stijl dan die van de Klare Lijn. Nadat Van den Boogaard eind jaren negentig aan het boetseren was geslagen, ontstond ook de behoefte om 'plastisch' te gaan tekenen en een heel nieuwe vormtaal te ontwikkelen. In het afgelopen decennium werkte hij aan de serie Sidekicks, die ruimtelijk is opgezet en geen stripkaders meer bevat: de personages zijn met kartelvormige arceringen aangeduid en doen vooral denken aan de futuristische schilderijen van een eeuw terug.

Maar het kan nog radicaler: 'Weet je wat een Violon d'Ingres is?', vraagt hij met een blik die het midden houdt tussen opwinding en gêne. 'Die van mij is zingen. Ik zing liederen van Dylan, de Stones en Roxy Music. In '97 heb ik zangles genomen en tegenwoordig treed ik af en toe op met een gitarist en een pianist. Omdat ik in mijn hoofd beelden krijg bij de songs die ik zing, ben ik ze voor mijzelf gaan illustreren. Inmiddels zijn er drie kant-en-klaar. De beelden zijn op een usb-stick gezet en worden tijdens het optreden op trefwoord gebeamd. Misschien wil je eens horen hoe dat gaat?'

Waarna zich een opmerkelijk tafereel ontrolt. De 63-jarige tekenaar pakt een map vol aquarellen en begint staand aan zijn tekentafel Simple Twist of Fate te zingen, terwijl hij de tekeningen die op de songtest zijn gebaseerd één voor één omslaat. Zijn handen trillen licht, zijn stem trilt en Dylans romantiek golft sonoor en weemoedig door het atelier. He hunts her down by the waterfront docks where the sailers all come in, zingt hij, en toont een aquarel met een getormenteerde matroos tegen een achtergrond van hijskranen uit de Afrikahaven. Het Amsterdam van Van den Boogaard is onontkoombaar.

Het Amsterdam van Theo van den Boogaard

Expositie in De Bazel, Vijzelstraat 32, van 24 juni t/m 14 augustus. Het gelijknamige boek verschijnt op 24 juni bij Oog & Blijk/De Bezige Bij,

They sat together in the park

As the evening sky grew dark

She looked at him and he felt a spark tingle to his bones It was then he felt alone and wished that he'd gone straight And watched out for a simple twist of fate.

They walked alone by the old canal

A little confused I remember well

And stopped into a strange hotel with a neon burning bright He felt the heat of the night hit him like a freight train Moving with a simple twist of fate.

A saxophone someplace far off played

As she was walking on by the arcade

As the light bust through a-beat-up shade where he was waking up She dropped a coin into the cup of a blind man at the gate And forgot about a simple twist of fate.

He woke up the room was bare

He didn't see her anywhere

He told himself he didn't care pushed the window open wide Felt an emptiness inside to which he just could not relate Brought on by a simple twist of fate.

He hears the ticking of the clocks

And walks along with a parrot that talks Hunts her down by the waterfront docks where the sailers all come in Maybe she'll pick him out again how long must he wait One more time for a simple twist of fate.

People tell me it's a sin

To know and feel too much within

I still believe she was my twin but I lost the ring She was born in spring but I was born too late Blame it on a simple twist of fate.

Theo van den Boogaard heeft diverse tekeningen gemaakt die zijn gebaseerd op bekende songteksten, die hij zelf ook ten gehore brengt, zoals deze van Bob Dylan.

Strip

1948 geboren in Castricum

1964Eerste strip gepubliceerd: Mark, Boter bij de Vis

Simple Twist of Fate

undefined

Meer over