Geld speelt (g)een rol

Vlak voor de verkiezingen is de stemming in de kunstsector bedrukt: flinke bezuinigingen dreigen. Kan er gekort worden op kunst?...

‘Dames en heren, het zijn geen vrolijke tijden’, houdt Ad ’s-Gravesande zijn gehoor voor in de grote zaal van Felix Meritis in Amsterdam. De voorzitter van lobbyorganisatie Kunsten ’92 spreekt tegen zijn leden over draagvlak ‘zo dun als ijs’, over bezuinigingen als pure symboolpolitiek, over het welhaast onuitroeibare misverstand dat kunst er alleen is voor de elite. De stemming is gedrukt in de ruimte die ooit ’s lands eerste openbare concertzaal was.

Twee weken voor de verkiezingen dreigt de VVD, de partij die flink wil gaan korten op kunst, te gaan winnen. Wat is de moeite van het verdedigen waard, is het thema van de bijeenkomst. Maar de discussie gaat vooral over de vraag hoe het tij te keren. Dan klinkt opeens een dissident geluid. ‘Er is ruimte voor een shake out’, zegt Stephen Hodes, de directeur van het gerenommeerde adviesbureau LAgroup. Op de vraag van de gespreksleider of er inderdaad kunstinstellingen zouden kunnen verdwijnen – zoals tijdens een economische crisis zwakkere bedrijven omvallen waardoor de sterkere meer markt kunnen veroveren – gaan vervolgens veel meer vingers omhoog dan van de tegenstanders van die stelling. Kan het dan wel degelijk een onsje minder, ook volgens de kunstwereld zelf?

Een paar dagen later licht Hodes zijn stelling toe, waarbij hij van repliek wordt gediend door ’s-Gravesande. ‘Er is iets raars in Nederland: iets wat tijdelijk in het leven wordt geroepen, blijft daarna voor altijd bestaan. Gezelschappen, musea, instellingen, er komen er maar bij. Maar vooral in de kunstwereld zouden sommige dingen ook tijdelijk moeten kunnen zijn. Maar als het Fonds voor de Podiumkunsten een poging in die richting doet, wordt het van alle kanten tegen gesproken door de rechter.’

‘Nu haal je dingen door elkaar’, zegt ’s-Gravesande. ‘Als procedures niet goed verlopen, hebben instellingen het grootste gelijk van de wereld dat ze naar de rechter stappen. Je hebt gelijk dat de kunstsector is gegroeid. Maar dat geldt ook voor niet-gesubsidieerde instellingen. De politiek zelf heeft die groei ook bevorderd, door broedplaatsen in te stellen en festivals op te richten. Het is niet alleen uit de kunst zelf gekomen. En er zijn wel clubs verdwenen, bijvoorbeeld het orkest De Volharding.’

‘Maar het gebeurt zo mondjesmaat’, zegt Hodes. ‘De concurrentie uit de vrijetijdssector is enorm gegroeid, er is veel meer aanbod. Ik ben een groot voorstander van meer geld voor minder groepen. Ook om internationaal de concurrentie aan te kunnen. Er zijn mooie dingen in Nederland gebeurd dankzij het subsidiesysteem, maar we beginnen achter te lopen.’

Maar hoe moet het dan anders, hoe zou zo’n shake out moeten plaatsvinden?

Hodes: ‘Dat is een vraag waar ik nog geen antwoord op heb. Dit systeem houdt zichzelf in stand, er komt meer bij, er gaat niets af. Ik kreeg in Felix Meritis het verwijt van iemand dat ik aan zijn creativiteit kom. Tsja.’

’s-Gravesande: ‘De vraag of er een te groot aanbod is, is een heel andere vraag dan of er bezuinigd moet worden. Dat is ter beoordeling van de Raad voor Cultuur en andere organen die we daarvoor in het leven hebben geroepen. Je kunt het aanbod verkleinen, maar dat schijnt niet zo makkelijk te lukken in Nederland. Of je moet zorgen dat je meer publiek trekt.’

Maar de Raad voor Cultuur eiste er tijdens de vorige ronde 26 miljoen euro bij.

’s-Gravesande: ‘Volkomen terecht. Als de politiek bepaalde zaken wil accentueren, dan moet je ook investeren. De politiek wil toch cultuureducatie, talentontwikkeling en excellentie? En als je dan vraagt waarmee, dan zijn we even niet thuis, dan moet het allemaal weer uit hetzelfde potje komen.’

Nou, potje? Volgens een onderzoek van het RTL Nieuws bedragen de subsidies voor kunst en cultuur per jaar 1,7 miljard euro.

’s-Gravesande: ‘De rijksbegroting bedraagt 247 miljard op jaarbasis. Van die 1,7 miljard voor kunst en cultuur gaat 65 procent naar bibliotheken, cultuureducatie en muziekscholen. Naar het maken van kunst gaat 530 miljoen, waarvan de gemeenten 130 miljoen opbrengen, en het rijk 400 miljoen. Op 247 miljard. Neem me niet kwalijk hoor, maar waarom is dan altijd en eeuwig die kunstsector nou zo’n punt, in het licht van de financiën van onze samenleving.’

Hodes: ‘Dat halve procent of iets meer van de begroting dat naar kunst en cultuur gaat, is heel laag voor een West-Europees land. Een Duitse collega die hier vorige week op bezoek was, kon zijn oren niet geloven. Dat is daar onbestaanbaar, daar wordt veel meer geld uitgetrokken voor kunst. Dat we er hier te weinig geld voor uittrekken is niet in de haak, maar wat ook niet klopt, is dat het over zoveel clubjes is verdeeld.’

Is kunst een speeltje voor de elite, en het subsidiëren ervan een linkse hobby, zoals de PVV vindt?

Hodes: ‘Dat is helaas een onuitroeibare mythe. Het zijn niet alleen de hogere inkomensgroepen die er gebruik van maken.’

’s-Gravesande: ‘De kunstsector heeft kennelijk een imagoprobleem. En ik weet niet hoe je daar uit moet komen, omdat iedere keer juist het accent wordt gelegd op de subsidiëring van het maken van kunst. Terwijl hij veel, veel meer is dan dat, en hij bovendien weer een onderdeel is van de cultuursector. Het raakt me af en toe behoorlijk droef te moede hoe we moeten vechten tegen een bierkaai van jewelste. Ik begrijp wel dat een hoop mensen denken: Wat moet ik ermee, weg ermee. Maar ik vind het tamelijk treurig dat ook in de politiek op die manier wordt gedacht en gesproken. Je kunt één positieve conclusie trekken: kennelijk is de politiek de afspiegeling van onze samenleving.’

Hodes: ‘Maar laten we ook niet beweren dat kunst en cultuur voor iedereen is, dat is gewoon niet zo. Eenderde van de samenleving krijg je zelfs met een kalasjnikov op het hoofd gericht niet naar kunst. Prima hoor, je krijgt mij met geen mogelijkheid naar voetbal. Terwijl dat indirect ook gesubsidieerd wordt. In de Arena zit ook veel belastinggeld. Maar laten we in die discussie niet terecht komen. De een heeft sport, de ander kunst, en samen vormen we een pluriforme samenleving.’

Waarom zou het een taak moeten zijn van de overheid om kunst en cultuur te financieren?

Hodes: ‘Kunst en cultuur zijn van alle tijden, dat zit in ons dna. Daar waar er onvoldoende marktkansen zijn voor kunst, moet de overheid inspringen. En zij moet helpen het experiment mogelijk te maken.’

Maar je kunt kunst toch ook steunen met een belastingvriendelijker klimaat, of met leningen met een lage rente, zoals in België gebeurt?

Hodes: ‘Ik heb er niets tegen, maar daarmee red je het niet. En een bibliotheek is net zo essentieel als een ziekenhuis.’

’s-Gravesande: ‘Kunst heeft allerlei positieve economische effecten. Uit onderzoek is klip en klaar gebleken dat steden met veel kunst en cultuur een aantrekkelijker vestigingsklimaat bieden. Het is jammer dat politici zich daar niet in verdiepen.’

Hodes: ‘Je moet stimuleren dat er meer particulier geld beschikbaar komt voor kunst en cultuur, maar op dit moment is dat heel moeilijk. Meer geld uit de markt halen, zoals de VVD bepleit, is echt onzin op dit moment.’

Is het mogelijk om te bezuinigen op bejaardenzorg, en de kunst buiten schot te laten?

’s-Gravesande: ‘Kijk in ieder geval naar de effecten in relatie tot de bedragen die gemoeid zijn met bepaalde posten. Hoe je het ook wendt of keert, op posten als onderwijs, gezondheidszorg, huursubsidies zijn de bedragen van kunst en cultuur cijfers achter de komma, die wegvallen bij dat soort posten. Het bezuinigen op kunst en cultuur zal de bejaardenzorg niet helpen.’

Hodes: ‘Neem je 1 procent voor kunst en cultuur als norm, dan zitten we er al ver onder. Maar ik ben niet per se tegen bezuinigen op cultuur.’

Zou dat uw gewenste shake out naderbij brengen?

‘Nee, helaas niet. Want als er bezuinigd wordt, gaat dat gebeuren met de kaasschaaf. Dan gaat er bij iedereen 10 procent vanaf. Dan zijn we nog verder van huis. Ik ben hierover met een aantal wethouders in gesprek. Ik pleit bij hen voor heldere keuzes. Die instelling wel, die niet. Maar no way, niemand heeft de politieke guts om op die manier in te grijpen.’

’s-Gravesande: ‘Verbeteringen zijn altijd mogelijk, maar verander de dingen op inhoudelijke gronden, met de juiste argumenten. In het wilde weg bezuinigingen inboeken brengt enorme schade toe.’

Zie ook het interview met de Haagse wethouder Marjolein de Jong over harde bezuinigingen op kunst, pagina 54.

De bijdragen over de partijprogramma’s zijn van Lisa Witteman

Meer over