Nieuwsverbetering democratisch systeem

Gekozen burgemeester, bindend referendum: Kamer buigt zich over democratische vernieuwing

Sinds de afschaffing van het raadgevend referendum in 2018 zijn er serieuze pogingen gedaan tot verbetering van het democratisch systeem. Bestuurlijke vernieuwing, inclusief een bindend correctief referendum, staat inmiddels in de grondverf.

De Eerste Kamer tijdens het debat en stemming over Tijdelijke wet verkiezingen covid-19 in de Ridderzaal. Beeld ANP
De Eerste Kamer tijdens het debat en stemming over Tijdelijke wet verkiezingen covid-19 in de Ridderzaal.Beeld ANP

Hoon viel het kabinet ten deel toen het in juli 2018 definitief het raadgevend referendum ten grave droeg. Negen maanden nadat Rutte III aantrad, werd het drie jaar oude instrument voor directe democratie als ‘fundamenteel gebrekkig’ afgeserveerd. Met steun van bestuurlijke vernieuwingspartij D66 en haar minister voor constitutionele zaken, Kajsa Ollongren.

Maar zie, ruim twee jaar later ligt het landschap er anders bij. Niet dat in 2021 het staatsbestel hemelsbreed zal verschillen van het huidige, zo werkt verandering in Nederland nu eenmaal niet. Maar ontegenzeglijk zijn op diverse fronten serieuze pogingen gaande om vernieuwende ideeën nu eens niet te smoren, maar stap voor stap een kans te geven.

Een belangrijke rol is daarin weggelegd voor het eindrapport van de staatscommissie parlementair stelsel, die onder leiding van VVD-coryfee Johan Remkes in december 2018 ruim tachtig aanbevelingen deed voor verbetering van het democratisch systeem. Het kabinet liet het jaar daarop weten van een aantal adviezen serieus werk te gaan maken en daar zelf nog wat aan te willen toevoegen.

Woensdag debatteerde de Tweede Kamer over twee voorstellen die een Grondwetswijziging vereisen. Een daarvan betreft het anders vormgeven van een Grondwetsherziening zelf. De tweede stemronde, waarbij een tweederde meerderheid nodig is, zou voortaan in een gezamenlijke vergadering van beide Kamers moeten plaatsvinden. Dan krijgen de niet-rechtstreeks gekozen senatoren minder gewicht – nu kunnen zij met 26 stemmen een tot dan toe breed gesteunde wijziging torpederen. De Tweede Kamer is enthousiast.

Terug naar 1983

Ollongren kwam ook met een voorstel over de verkiezing van de Eerste Kamer. Het gaat niet om een vernieuwing, maar om een terugkeer naar de situatie van voor de laatste grote Grondwetsherziening van 1983. ‘Niet alles wat oud is, is daarmee niet goed’, aldus de minister.

Het kabinet wil dat de Eerste Kamer net als vroeger elke drie jaar voor de helft wordt ververst, waardoor senatoren een zittingsduur hebben van tenminste zes jaar. Volgens Ollongren haalt dat de ‘politieke hijgerigheid’ af van de getrapte verkiezing, via Provinciale Staten, die nu elke vier jaar als een rapportcijfer voor het zittende kabinet wordt gezien. Remkes signaleerde dit manco ook, maar adviseerde uiteindelijk de verkiezing ongemoeid te laten.

‘U haalt een ouwe band uit de schuur’, zei SP-Kamerlid Ronald van Raak tegen Ollongren. PVV-Kamerlid Martin Bosma wees er net als andere partijen op dat met dat oude systeem de kiesdrempel flink omhoog gaat. CU-Kamerlid Stieneke van der Graaf stoorde zich er vooral aan dat de uitwerking van deze Grondwetsherziening pas later in de Kieswet wordt vastgelegd. ‘Daarom kan ik nu nog geen hom of kuit geven.’ Ook PvdA en GroenLinks, belangrijk voor een meerderheid in de Eerste Kamer, hielden de kaarten nog tegen de borst.

Gekozen burgemeester

Volgens Ollongren is het gebruikelijk dat een Grondwetsherziening voorafgaat aan een nadere invulling bij gewone wet. Zo is het ook gegaan bij de door dit kabinet voltooide deconstitutionalisering van de kroonbenoeming van de burgemeester: de weg ligt nu voor het nieuwe kabinet open om bij wet tot een gekozen burgemeester te komen.

Veel waarde hecht Ollongren aan ‘rolvastheid’ van beide Kamers. Het politieke primaat ligt bij de Tweede Kamer, de Eerste Kamer is er om wetten te toetsen op uitvoerbaarheid en handhaafbaarheid. Dit ‘reflectieve karakter’ van de Eerste Kamer is haar democratische legitimatie, volgens de minister, niet haar sinds 1983 gegroeide politieke rol. ‘Die ontwikkeling moeten we niet door laten gaan.’

Er zit meer in het vat. De Kamer komt nog te spreken over het beoogde terugzendrecht van de Eerste Kamer, dat kansrijk lijkt. De Tweede Kamer krijgt dan onvolmaakte wetten terug, en velt een definitief oordeel.

En na de hoon van twee jaar geleden liet het kabinet ruimte aan Van Raak om met een initiatiefwetsvoorstel het bindend correctief referendum mogelijk te maken. Dat is inmiddels aangenomen door de Tweede Kamer en wordt volgende maand behandeld in de Eerste Kamer, waar het op voldoende steun kan rekenen. In nieuwe politieke verhoudingen, na de verkiezingen, moet dan blijken of ook een tweederde meerderheid haalbaar is.

6 POGINGEN TOT VERBETERING VAN HET POLITIEKE STELSEL

Eerste Kamer anders kiezen

Elke drie jaar de helft van de senatoren kiezen. Zittingsduur wordt zes jaar.
Status: wetsvoorstel kabinet bij Tweede Kamer, stemming dinsdag.

Eerste Kamer krijgt terugzendrecht

Senaat kan nu wetten alleen aannemen of verwerpen. Straks kan zij een wet met opmerkingen terugsturen naar de Tweede Kamer, die de eindbeslissing neemt.
Status: wetsvoorstel ligt bij Raad van State, binnenkort naar Tweede Kamer.

Grondwetswijziging vergemakkelijken

De Grondwet wordt straks gewijzigd met een meerderheid in Tweede en Eerste Kamer en vervolgens, na verkiezingen, in een Verenigde Vergadering van beide Kamers met tweederde meerderheid.
Status: wetsvoorstel kabinet bij Tweede Kamer, stemming dinsdag.

Nieuwe manier van stemmen bij Tweede Kamerverkiezingen

Vanaf 2025 krijgen voorkeurstemmen meer gewicht: kiezer kan op lijstvolgorde van de partij stemmen, of op een specifieke kandidaat (zonder voorkeursdrempel).
Status: kabinet werkt aan wijziging Kieswet, verwacht in januari.

Bindend correctief referendum

Initiatief wetsvoorstel van SP-Kamerlid Ronald van Raak is aangenomen in Tweede Kamer. Moet voor de verkiezingen worden behandeld in Eerste Kamer (planning 19 januari).
Status: na verkiezingen maart 2021 tweederde meerderheid nodig in beide Kamers.

Gekozen burgemeester (en commissaris van de koning)

Eind 2018 is de kroonbenoeming uit de Grondwet gehaald. Dit kabinet heeft aangekondigd verder geen actie te ondernemen.
Status: nieuw kabinet kan na de formatie wetsvoorstel doen voor direct gekozen burgemeester of door de raad gekozen burgemeester.

Meer over