Geheugen Europa verdwijnt in betonlaag

Op Rome na zou geen andere stad in Europa over een zo volledig en uitgebreid archief hebben beschikt als Keulen. De angst is groot dat de schade toeneemt als de ondergrond met beton wordt gestabiliseerd.

De in Keulen wonende undercover-schrijver Günter Wallraff heeft de vrees uitgesproken dat zijn in het verwoeste gebouw ondergebrachte privéarchief tot het eind der tijden in een betonnen sarcofaag zal zijn opgeborgen. Ook zijn schrijvende plaatsgenoot Dieter Wellershoff betwijfelt of hij zijn collectie – brieven en manuscripten – ooit nog onder ogen zal zien. De 83-jarige schrijver troost zich met de gedachte dat het in de oorlog allemaal nog veel erger was.

Hoewel in verband met instortingsgevaar nog geen serieus begin is gemaakt met de berging van archiefstukken, gaan deskundigen ervan uit dat de schade veel omvangrijker zal zijn dan die van de brand in 2004 in de Anna-Amalia-bibliotheek in Weimar. Geen andere stad in Europa – misschien afgezien van Rome – zou over een zo volledig en uitgebreid archief hebben beschikt als Keulen.

Zo’n 30 strekkende kilometers besloeg de collectie: oorkonden (de oudste stamt uit het jaar 922), testamenten, persoonsregisters, verslagen van vroedschapsvergaderingen, stadskaarten, kronieken, volledige kloosterarchieven en handschriften op broos perkament.

Tot de waardevolle archivalia uit recentere tijden behoren (delen van) het privéarchief van de componisten Jacques Offenbach en Max Bruch, correspondentie van Konrad Adenauer (die van 1917 tot ’33 burgemeester van Keulen was) en de in 380 dozen verpakte nalatenschap van schrijver en Nobelprijswinnaar Heinrich Böll. Twee weken geleden was de Böll-collectie nog aanzienlijk uitgebreid.

In de grafredes van de laatste dagen wordt het Keuls stadsarchief gekenschetst als het geheugen van het Rijnland, van Europa benoorden de Alpen en van het hele Avondland. Volgens Robert Kretzschmar, voorzitter van de Duitse vereniging van archivarissen, zal een groot deel van de inventaris echter behouden kunnen blijven als het niet met vocht (regen en grondwater) in aanraking komt. Om dit te voorkomen heeft de brandweer de rampplek goeddeels met plastic afgedekt.

Water heeft wellicht ook een rol gespeeld bij de grondverzakking die tot de ramp heeft geleid. Vermoedelijk is de grond onder de getroffen gebouwen via kieren in een damwand weggespoeld, waardoor de fundamenten gingen zweven. Het zes verdiepingen hoge pand waarin het archief was ondergebracht gold als degelijk en functioneel. Na zijn oplevering, in 1971, was ‘het Keuls model’ maatgevend voor gebouwen met een soortgelijke functie. Overwogen werd om het archief op de bestaande plaats, aan de Severinstrasse, uit te breiden of elders in de stad een nieuw archief te bouwen.

Met de digitalisering van het archief was pas net een begin gemaakt. Een groot deel van de inventaris is op microfilms vastgelegd, maar deze zouden van slechte kwaliteit zijn.

Het wordt steeds onwaarschijnlijker geacht dat het instorten van het stadsarchief tot stillegging van de metrobouw in het centrum van Keulen zal leiden. Woensdag noemde burgemeester Fritz Schramma (CDU) voortzetting van de werkzaamheden aan de Noord-Zuidlijn nog onverantwoord. Gisteren pleitte hij voor een bouwonderbreking voor de duur van een aanvullend bodemonderzoek. Van een definitieve bouwstop was geen sprake meer.

Voorstanders van het project lijken zich alweer te hebben herpakt. Deskundigen schrijven het ongeval eensgezind toe aan een uitzonderlijke samenloop van omstandigheden. Tunnelexpert Bernhard Steinauer van de Technische Hogeschool in Aken prijst in het weekblad Stern de betrouwbaarheid van de moderne constructietechnieken. ‘Onder normale omstandigheden kan er niets gebeuren.’

Bij de bouw van tunnels in Berlijn en München hebben zich in het verleden weliswaar problemen voorgedaan, maar per saldo zijn de risico’s gering, meent Steinauer.

Ingestorte bouwput in Keulen (EPA) Beeld
Ingestorte bouwput in Keulen (EPA)
Meer over