Geen lavavelden, maar de bakker in Breezand

Bij de beroemde en beruchte Ironman-triatlon van Hawaii verschijnen vandaag vijf Nederlandse atleten aan de start. Nederlands beste triatlete op de hele afstand, Katinka Wiltenburg, doet niet mee....

ZE HAD vandaag kunnen zwemmen in tropisch water, ze had kunnen fietsen langs lavavelden, ze had een marathon kunnen lopen in hete Hawaiiaanse passaatwinden, maar in plaats daarvan doet triatlete Katinka Wiltenburg boodschappen bij de bakker in Breezand.

Een sportbond is er om een atleet bij te staan. Of niet?

Katinka Wiltenburg keerde na het voor haar zeer teleurstellend verlopen wereldkampioenschap triatlon lange afstand in het Amerikaanse Muncie terug in Nederland. Ze was nauwelijks thuis, of daar plofte een brief van het NOCNSF op de deurmat.

Mevrouw Wiltenburg was, op voorspraak van de Nederlandse Triatlonbond (NTB), haar A-status kwijtgeraakt. Het lijkt een spelletje Ganzenbord: ga terug naar de B-status, lever Olympische auto en financiële toelage in.

Volgens de letter van de wet, dient Wiltenburg inderdaad een stapje terug te doen. De triatlete presteerde matig in de VS. De beste Nederlandse triatlete hele afstand werd er slechts dertigste.

Een atleet is uiteraard verantwoordelijk voor zijn of haar eigen prestaties, maar in Wiltenburgs geval gaat die vlieger niet geheel op: in Muncie werd weliswaar het WK lange afstand gehouden, maar de triatleten legden 'slechts' de halve afstand af: 1900 meter zwemmen, 90 kilometer fietsen en een halve marathon. Te kort eigenlijk voor Wiltenburg, veel andere lange-afstandsspecialisten bleven zelfs helemaal uit de stad in Indiana weg.

Bovendien bleek in Muncie het stayeren, ondanks een verbod, oogluikend toegestaan. Wiltenburg: 'Ik was wat langzaam bij het zwemmen, maar daar schrik ik niet van, ik kan zo'n achterstand normaal wel goed maken bij het fietsen. Nu haalde ik echter niemand in. Vond ik al vreemd. Vlak voor het keerpunt zag ik waarom: aan de andere kant van de weg reden complete pelotons. Daar kom je als eenling dus nooit meer bij.'

Het stayeren is een heikel thema in de triatlonsport. Bij nationale wedstrijden is het achter elkaar-aan-fietsen veelal verboden, bij internationale, voornamelijk korte triatlons is het tegenwoordig wél toegestaan. Tijdens de Olympische Spelen van Sydney, waar de populaire kwart-triatlon op het programma staat, is 'drafting' ook geoorloofd.

De van oudsher individuele triatlonsport slaat daardoor een geheel nieuwe weg in: net als in de wielersport wordt tactisch en zuinig racen belangrijk. De nadruk komt meer en meer op het laatste onderdeel, het lopen, te liggen. Ploegen kunnen hun beste 'loper' uitgerust in een zetel naar de start van het laatste onderdeel brengen.

Bij de lange triatlons - vandaag wordt de mooiste, zwaarste en oudste, de Ironman van Hawaii, gehouden - is het no drafting nog steeds de regel. Overtreders krijgen een stop & go-teken en moeten als kwajongen of stout meisje vervolgens een minuut naast de fiets gaan staan. Op The Big Island, nabij Kailua-Kona, kunnen notoire wieltjesplakkers vandaag zelfs even 'als apies' in een kooi worden gestopt.

Terug naar het Noord-Hollandse Breezand, waar Katinka Wiltenburg thee en zelfgebakken cake serveert: 'Als ik vantevoren had geweten dat het stayeren was toegestaan in Muncie was ik niet gegaan, had ik me ziek gemeld. Ik ben niet tegen stayeren op kortere afstanden, maar op mijn discipline, de hele triatlon, moet het verbod blijven gelden.'

Na terugkomst uit Muncie zat de triatlete een 'week in een dalletje', de brief van het NOCNSF deed haar geen goed. Voorlopig staat de Olympische Volkswagen nog voor de deur, maar binnenkort volgt wel een gesprek over haar A-status. 'Een loopbaanplanning-gesprek noemen ze dat. Ik ben al 37, waar heb ik dat aan verdiend?'

Als ze nou een slecht jaar achter de rug had, ja oké, dan had ze de actie van bond en NOCNSF wel kunnen billijken. Maar 1996 was juist een van haar beste jaren: ze won de Strongman in Miyako-Jima in Japan, ze heerste tijdens de zware triatlon op Lanzarote en zegevierde, last but not least, tijdens de enige hele triatlon van Nederland, die van Almere.

Op de kaarsrechte wegen van het Nieuwe Land dook ze zelfs als vierde vrouw in de geschiedenis van de moderne driekamp onder de negen uur: 8.56.57. Met die toptijd schaarde ze zich in het rijtje grote namen van Paula Newby-Fraser, Thea Sybesma en Ines Estedt, die ooit ook onder de negen uur bleven. Bovendien legde Wiltenburg de marathon op de dijken langs het Gooimeer binnen de drie uur (2.59) af, en dat was nog nooit door een vrouw vertoond tijdens een triatlon.

'Almere' vond drie weken plaats voor het WK. Vooraf had de NTB aangegeven dat het beter was als Wiltenburg niet in Almere zou starten, maar zich geheel zou richten op dat WK. Maar de triatlete, die alleen met materiaal gesponsord wordt, is als prof wél afhankelijk van grote wedstrijden waar prijzengeld te verdienen valt. Bovendien, zegt ze, het klopt niet dat je binnen drie weken niet hersteld kan zijn van een triatlon. 'Vrouwen herstellen heel snel. Ik heb Zofingen en Lanzarote zelfs wel eens binnen een week gedaan.

Dat 'Muncie' faliekant mislukte, wijt ze aan de slechte organisatie ter plekke én het stayeren. 'Atletes die sneller zwemmen, maar minder fietsen, en die normaal niet in mijn wiel kunnen blijven, pakten nu zeven, acht minuten. Ik was daar goed in vorm.' Ze heeft er geen moment aan gedacht, om 'Almere' te laten schieten voor het WK. 'Het is de enige belangrijke wedstrijd in Nederland. Bovendien, zo werkt dat nu eenmaal in topsport, moet ik ook aan sponsorbelangen denken.'

Met haar overwinning op Lanzarote verwierf ze een startbewijs voor 'Hawaii'. Het prijzengeld van 20 duizend gulden dat de triatlete in augustus in Almere ophaalde, was voorbestemd om de reis naar de eilandengroep in de Pacific te bekostigen. Maar na het WK in Muncie - 'omdat ik niet bij de beste vijftien eindigde, moet ik de bond de reis nog terug betalen' - én het eventuele verlies van de A-status - 'ik zal dan een auto moeten kopen' - leek het haar verstandiger het geld niet naar een reisbureau te brengen.

37 Jaar 'al', maar nog steeds bemerkt ze progressie. In de triatlonsport is dat niet ongewoon, zie ook 'oudjes' als Rob Barel, Dave Scott en Mark Allen, die nog steeds aan de top meedraaien. De triatlon als werk: Wiltenburg traint dertig à vijfendertig uur per week. Met de dopjes van de walkman in de oren draaft en fietst ze door het noordelijke Noord-Hollandse landschap, waar de kaarsrechte wegen met de plukjes boerderijen speciaal te lijken zijn aangelegd voor de trainende triatleet.

Ze ontdekte de uitputtende driekamp vrij laat, toen ze al ruim dertig jaar was. Daarvoor had ze van alles gedaan: hockey, handbal, basketbal, squashen en duiken. Door die laatste sport ging ze ook hardlopen, als conditietraining. Met een 'oud fietsje' deed ze vervolgens mee aan een duatlon, en van het een kwam het ander. In 1990 werd ze prof, met meteen al een zilveren plak op het NK-kwart-triatlon. Inspanningsfysioloog Jos Geijsel, die ook Mark Koks, Axel Koenders en Thea Sybesma op hun weg naar de wereldtop had bijgestaan, hielp haar aan trainingsschema's: 'Hard en veel trainen, daar houd ik nog steeds van. Twee, drie dagen voor een wedstrijd fiets ik nog rustig 180 kilometer, een dag erna loop ik nog 32 kilometer. Ik moet niet te vroeg gas terugnemen.'

Tot 1990 had ze een baan bij de kustwacht, nadat ze eerder het diploma 'stuurman kustsleepvaart' had gehaald. Bij de kustwacht zat ze op de toren bij Kijkduin, hield ze contact met douane, loodsen en schepen, al dan niet in nood. 'Leuk werk.' Op het moment dat de Helderse kustwacht werd ondergebracht bij de Koninklijke Marine, koos ze voor het onzekere bestaan van triatlon-prof.

'Ze kan, als ze voldoende wedstrijden wint, van haar sport rondkomen. 'Een centje opzij leggen voor later, is er echter nauwelijks bij.' Wordt ze in Duitsland (dit jaar werd ze tijdens de Ironman in Roth gediskwalificeerd wegens, jawel, stayeren) op straat herkend en aangeklampt voor een handtekening, in Nederland is ze bij het grote publiek nagenoeg onbekend. Alleen in haar straat in Breezand gaat de vlag uit na een overwinning.

Ook na haar opmerkelijke zege in het Flevoland rolden er thuis uit de fax geen aantrekkelijke aanbiedingen van sponsors. Ze heeft een aantal trouwe materiaal-sponsors, maar een Maecenas vinden die haar financieel bijstaat, dat blijkt onmogelijk. 'Bedrijven sponsoren in Nederland sowieso geen individuele sporters meer. Dat vinden ze veel te link. Een atleet kan geblesseerd raken, of een verkeerde uitspraak in de media doen. Nee, ze kiezen voor teamsporters, of voor hele andere zaken, cultuur of zo.'

Extra handicap is het feit dat ze vrouw is, zo ligt dat nu eenmaal. Als Jan van der Marel (die vandaag wél in Hawaii start) 'Almere' wint in een inderdaad grootse tijd, gaat alle aandacht in de media naar hem. 'Jan zit een dag later bij Studio Sport aan tafel, niet ik, die bij de vrouwen won in ook een toptijd. Let wel, ik gun het Jan, maar het automatisme bestrijd ik.'

De triatlete is consequent. Bij grote wedstrijden start ze alleen als het prijzengeld voor de nummer een bij de mannen of vrouwen gelijk is. Dat is in België en Frankrijk bijna nooit het geval, dus daarom start ze daar niet. 'Heel discriminerend, wij trainen net zo hard.'

Maar ook tijdens sportieve evenementen in Nederland liggen er aan de meet voor mannelijk en vrouwelijke winnaars soms verschillende bedragen klaar. 'Vorig jaar tijdens de Paaspolder-wedstrijd konden mannen 750 gulden winnen. Voor vrouwen was er 75 piek weggelegd. Schreef ik een brief. Kreeg ik als antwoord dat ik een zeur was. Loopschoenen voor vrouwen zijn toch veel goedkoper dan die voor mannen?'

Meer over