Geen kwaad woord in Tomsk over Joekos

Wat Philips was voor Eindhoven, is Joekos voor Tomsk, SiberiHet olieconcern schonk miljoenen aan de gemeenschap. Nu zoekt de stad een nieuwe suikeroom....

Door Corine de Vries

In het oude Siberische universiteitsstadje Tomsk valt zelden een kwaad woord te horen over Michail Chodorkovski, de rijke oliebaron die deze week precies een jaar geleden werd opgepakt. Veel inwoners volgen met onbegrip en in verwarring het dreigende faillissement van Chodorkovskis eveneens door justitie getergde oliemaatschappij Joekos.

Sergej Nikiforov, hoofd van het departement van Informatie van de Tomsk-regio: 'Dankzij Joekos is Tomsk veranderd in een welvarende stad die internationale bekendheid en waardering geniet. Buitenlanders komen bij ons op zoek naar kennis en specialisten. Wij zijn daar apetrots op.'

Joeri Pocholkov, de rector van de technische universiteit: 'Joekos helpt ons financieel enorm. Dankzij Joekos hebben we een hypermodern opleidingscentrum voor oliespecialisten kunnen bouwen.'

Pavel Petoekov, een 22-jarige student petrochemie: 'Alle jongeren willen graag werken bij Joekos. De concurrentie om aan hun toelatingsprogramma te mogen meedoen is gigantisch. De sfeer is er westers en vooruitstrevend, en de salarissen zijn hoog.'

Tomsk, 3500 kilometer ten oosten van Moskou, is een vriendelijke, vrolijke stad. Tussen de historische houten huizen die uitbundig versierd zijn met houtsnijwerk lopen veel modern geklede studenten en jonge ouders met kinderwagens. En heel uitzonderlijk in Rusland auto's stoppen als voetgangers willen oversteken.

Dat Tomsk een slaperige en charmante universiteitsstad bleef, is te danken aan de stadsoudsten die in de negentiende eeuw de komst van de Transsiberische spoorlijn afwezen. Ze waren bang voor het lawaai en de overlast. In plaats daarvan doet de beroemde trein nu het 300 kilometer zuidelijker gelegen Novosibirsk aan, dat daardoor uitgroeide tot een grote industriestad.

Politiek gezien is Tomsk nog altijd eigenwijs. De liberale partijen SPS en Jabloko die in de rest van Rusland zo weinig stemmen kregen dat ze niet langer in de Doema vertegenwoordigd zijn kregen hier 17 procent van de stemmen. De meeste politici in het kabinet van de gouverneur zijn SPS-lid of stemmen op die partij.

Een jaar geleden, na de arrestatie van Chodorkovski, werkte Voronin nog als correspondent voor de staats-tv. 'Joekos is het belangrijkste bedrijf in de regio. Vanzelfsprekend boden we een reportage met reacties aan. Maar we kregen al snel een telefoontje uit Moskou. Joekos was voor ons niet interessant, was de boodschap.'

Gouverneur Kress bevindt zich sinds de juridische aanvallen op Joekos in een lastig pakket. Hoewel zijn regio veel aan Chodorkovski en diens oliebedrijf te danken heeft, zou openlijke steun politieke zelfmoord betekenen. Een jaar lang weigerde Kress daarom commentaar te leveren op de Joekos-kwestie.

Deze maand blijkt hij ineens minder voorzichtig, maar bepaald niet in het voordeel van de belaagde oliemaatschappij. 'Het eerste jaar dat Joekos hier kwam, in 1998, heeft het vrijwel geen belastingen betaald', benadrukt Kress allereerst. Dankzij zijn inzet voor de herverkiezing van president Jeltsin in 1996 kreeg Chodorkovski eind 1997 op een dubieuze veiling de 85 procent staatsaandelen in handen van Tomskneft en de Oostelijke Oliemaatschappij.

In de jaren daarna investeerde Joekos flink in het moderniseren van de lokale olie-industrie, en ook in de ontwikkeling van de stad en de universiteit. Tomsk begon olie te leveren aan China, waardoor de productie toenam tot 140 miljoen vaten per dag.

Natuurlijk heeft Joekos inmiddels veel voor de stad en de regio gedaan, beaamt Kress. 'Maar wij werken hier slechts met grote oliemaatschappij, dus ik kan niet vergelijken. Waarschijnlijk zouden andere bedrijven, als Loekoil of Rosneft, ook in sociale projecten hebben geesteerd. Met de huidige olieprijzen doet iedere grote oliemaatschappij dat.'

Kress voelt zich ongemakkelijk over het monopolie dat Joekos in zijn regio die bijna net zo groot is als Duitsland heeft. Voor de exploitatie van nieuwe olievelden, aan de onontgonnen oostelijke oever van de Ob, wil hij zoveel mogelijk andere grote bedrijven benaderen. 'Hoe meer oligarchen je in je regio hebt, hoe beter', meent de gouverneur.

Dat Joekos in Tomsk veel in de melk te brokkelen heeft, is overduidelijk. Het moderne hoofdkantoor van de oliemaatschappij ligt pal aan het centrale plein en is enkele verdiepingen hoger dan 'het witte huis', de tegenover gelegen Sovjetkolos waar de regionale regering van Tomsk in zetelt.

Vladimir Jampolsky, vice-directeur van Joekos in de regio Tomsk schudt met een zuur lachje zijn hoofd als hij hoort hoe de gouverneur de belastingschuld uit 1998 ter sprake bracht. 'Joekos kocht het bedrijf van de Oostelijke Oliemaatschappij, die diep in de schulden zat. In die periode bracht een vat olie slechts 10 dollar op, terwijl de kosten 12 dollar per vat waren. Daarnaast was er in dat jaar een economische crisis. Wij hebben toen inderdaad enkele belastingaanslagen uitgesteld. De gouverneur speelt natuurlijk een lastig diplomatiek spel. Maar hij heeft ons in het verleden herhaaldelijk bedankt voor onze bijdragen aan de stad en de regio.'

Joekos besteedt jaarlijks bijna 7 miljoen dollar aan sociale projecten in Tomsk, vertelt Jampolsky. 'En dit jaar hebben we vanwege het jubileum zelfs 24 miljoen dollar bijgedragen.'

Op dit moment kan Joekos de regionale belastingen weer niet betalen. Alle rekeningen van het bedrijf zijn bevroren vanwege de nog openstaande federale belastingsschuld. 'Salarissen betalen we nog wel, maar al onze toeleveranciers krijgen ook geen geld op het moment', zegt Jampolsky. 'Maar ik verwacht dat hier snel verandering in zal komen. Het financieel potentieel van het bedrijf is nog altijd heel goed, zeker gezien de huidige olieprijs. We zullen de schulden betalen en daarna ook weer de verplichtingen aan de begroting van Tomsk voldoen.'

Wat betekent een faillissement van Joekos voor Tomsk? De olie zal wel blijven stromen, en ook infrastructuur en de werkgelegenheid zullen vrijwel hetzelfde blijven, meent Jampolsky. 'Alleen het management zal worden vervangen. Terwijl Joekos marktleider is in de ontwikkeling van een westerse managementstructuur. Zelfs onze vijanden geven dat toe. Het verlies daarvan zal schade toebrengen aan de effectiviteit van het bedrijf en aan de economie van het hele land.'

Inmiddels is het duidelijk dat zelfs vrienden van Chodorkovski hun vertrouwen in een goede afloop voor Joekos beginnen te verliezen. Zoals universiteitsrector Pocholkov: 'Chodorkovski is een wijs man, hvoorbeeld van een westerse, vooruitstrevende manager. Hij is helaas het slachtoffer van een politieke hetze. Want als hij schuldig is, is iedere Russische zakenman en politicus schuldig.'

Maar Joekos is wel drote financier achter het moderne technisch petrochemisch instituut van de universiteit. Om te voorkomen dat zijn paradepaardje verloren gaat, is Pocholkov in gesprek met andere financiers. Er zijn vertegenwoordigers langs geweest van het Amerikaanse concern Schlumberger, een grote dienstverlener in de gas-en olie-industrie. 'Die hebben beloofd dat zij de financiering over willen nemen en onze specialisten willen afnemen en uitzenden.'

Andere kaper op de kust om de rol van Joekos in Tomsk over te nemen lijkt de Kremlingezinde energiegigant Gazprom, eveneens een groot bedrijf in de regio. Gazprom nam deze zomer de staatsoliemaatschappij Rosneft over en wordt gezien als belangrijke kandidaat voor de inlijving van Joeganskneftegaz, het grootste productiebedrijf van Joekos dat half november in opdracht van justitie wordt geveild om de belastingschulden te kunnen voldoen.

Onder politici en op de universiteit is Gazprom aanzienlijk minder populair. Departementchef Nikiforov: 'We voelen ons een beetje bedrogen. Toen Gazprom halverwege de jaren negentig naar Tomsk kwam was de belofte dat de gaswinning op termijn de inkomsten uit de olie zou kunnen gaan vervangen. Hoewel Gazprom natuurlijk belastingen betaalt en werkgelegenheid cret, ontvangen we geen cent van de gasopbrengsten. Die vloeien allemaal naar Moskou.'

Meer over