Geen Koude maar een Lauwe Oorlog

Kunnen de posters uit de tijd van de Koude Oorlog van zolder worden gehaald, nu de relatie tussen Rusland en het Westen op een dieptepunt is beland?

Door Bert Lanting
null Beeld

Is de Koude Oorlog terug? Sinds de opkomst van Sovjetleider Michaïl Gorbatsjov zijn de relaties tussen Rusland en het Westen niet zo kil geweest als nu. Als gevolg van de Oekraïense crisis staan Rusland en het Westen vijandig tegenover elkaar, maar opvallend is dat ook president Obama niet van een nieuwe Koude Oorlog durft te spreken. In plaats van de Koude Oorlog zijn we in een Lauwe Oorlog beland.

De afkondiging van de nieuwe sancties tegen Rusland markeert een omslagpunt: de periode van toenadering die dertig jaar geleden met Gorbatsjovs perestrojka begon, lijkt definitief voorbij.

Na de ineenstorting van de Sovjet-Unie leefde in het Westen de hoop dat Rusland zich zou ontwikkelen tot een westers land, maar die hoop hebben de westerse landen nu opgegeven. Sinds het neerschieten van het Malaysia Airlines-toestel en de weigering van Moskou om de hulp aan de rebellen in Oekraïne te staken, wordt Rusland bijna weer gezien als het 'Rijk van het Kwaad', zoals president Reagan de Sovjet-Unie noemde.

De ontwikkeling tekende zich al af bij de oorlog tussen Rusland en Georgië in 2008. Dat conflict was een teken dat Rusland bereid was in te grijpen om 'zijn burgers' in het buitenland te beschermen en de westerse opmars in wat het ziet als zijn invloedssfeer te stuiten. De inname van de Krim en de steun voor de pro-Russische rebellen in Oost-Oekraïne zijn een logisch vervolg daarop.

Na de val van het Sovjetregime leek het even dat de Russen leden aan 'imperiale vermoeidheid', zoals de Russische politicoloog Dmitri Trenin het uitdrukte. Zowel Gorbatsjov als Boris Jeltsin speelde met het idee om de etnische kaart tegen Oekraïne uit te spelen, toen die republiek zich van de Sovjet-Unie losmaakte. Maar uiteindelijk zagen zij ervan af om de Krim en Oost-Oekraïne voor Rusland op te eisen uit vrees een burgeroorlog uit te lokken, precies wat president Poetin nu heeft veroorzaakt in Oekraïne.

null Beeld .
Beeld .

Fantoompijn

De strijd van de pro-Russische rebellen maakt veel enthousiasme los onder de Russen. Kennelijk is de 'fantoompijn' van de Russen - het verdriet om het verloren rijk - toch sterker dan het Westen verwachtte. Veel Russen herinneren zich de periode-Jeltsin als een tijd van vernederingen op het wereldtoneel. Daaraan heeft Poetin in hun ogen een einde gemaakt: Rusland laat net als vroeger zijn spierballen zien en telt weer mee. De Verenigde Staten hadden Moskou nodig om Syrië van zijn chemische wapens af te helpen en de reactie op de inname van de Krim viel mee.

Tekenend is dat de leiders van de pro-Russische rebellen begin jaren negentig vrijwel allemaal actief zijn geweest in de beweging die zich verzette tegen het opheffen van de Sovjet-Unie. Zo voerde 'vicepremier' Antjoefejev van de rebellenrepubliek Donetsk het commando over de Sovjettroepen die met geweld probeerden te verhinderen dat Letland de onafhankelijkheid uitriep.

Met Antjoefejev en zijn kompanen lijkt Rusland terug te zijn in de Koude Oorlog, maar het belangrijkste verschil is dat er nu niet twee ideologische kampen tegenover elkaar staan: het communistische en het kapitalistische. Het poetinisme of hoe we de nieuwe staatsideologie moeten noemen, heeft een veel beperktere aantrekkingskracht op andere landen. Het is anti-westers, zodat Rusland kan rekenen op de steun van de usual suspects: Noord-Korea, Venezuela, Cuba, enzovoort. Maar het is vooral diep Russisch: de kern is dat het 'onbedorven', orthodoxe Rusland een speciale missie heeft in de wereld.

Moskou mag zichzelf als voorbeeld zien, anders dan tijdens de Koude Oorlog zijn er weinig landen die Moskou als baken zien. De Russische staatspropaganda vindt veel minder weerklank dan ooit de reclame voor de Sovjet-Unie.

Als tegenhanger voor de Europese Unie en de NAVO had Moskou vroeger de Comecon en het Warschaupact, maar die zijn met de val van de Berlijnse Muur verdwenen. Rusland heeft nu samen met Wit-Rusland en Kazachstan een Euraziatische Unie. Maar die stelt weinig voor, nu Oekraïne heeft afgehaakt. Er zit ook weinig toekomstmuziek in: Rusland is wegens inwonertal en omdat het de enige kernmacht is, zo dominant dat de andere leden niets voor de vorming van een politieke unie voelen. Kazachstan maakt zich ook zorgen over de Russische aanspraken op de rol van beschermer van de Russen buiten zijn grenzen. Een kwart van de bevolking van Kazachstan is Russisch, meer dan in Oekraïne.

null Beeld ..
Beeld ..

Onvoorspelbaar

Ook van China, waarop Moskou zich nu meer oriënteert, hoeft Rusland niet veel te verwachten. Peking ziet Rusland toch als het kleine broertje: diplomatiek soms wel handig om als bondgenoot te hebben, maar van veel minder gewicht dan de VS, China's belangrijkste tegenstrever en tegelijk handelspartner.

Ruslands kracht ligt vooral in Poetins onvoorspelbare gedrag en de wens van het Westen in ieder geval een echte confrontatie te vermijden. Wat dat betreft kan Rusland veel problemen veroorzaken. Maar de zwakke plek van Rusland is nu juist de economie, die grotendeels afhankelijk is van de export van olie en gas. Als de strijd op dat terrein wordt gevoerd, zal de Lauwe Oorlog waarschijnlijk voor Rusland op dezelfde manier eindigen als de Koude.

null Beeld ..
Beeld ..
Meer over