reportagejom kipoer

Geen gewone Jom Kipoer: ‘Hardop kan natuurlijk niet, met corona’

Rabbijn Aryeh Lei (R) en Bracha Heintz (L) in hun huis in Utrecht. Beeld Raymond Rutting / de Volkskrant

Jom Kipoer, de belangrijkste Joodse feestdag, zal er dit jaar anders uitzien. ‘De gebeden moeten waarschijnlijk gefluisterd worden, in plaats van hardop uitgesproken.’

Tot zijn grote teleurstelling zit Leo Reindorp (80) tijdens Jom Kipoer dit jaar alleen thuis. Hij is weduwnaar, zijn familie zit in Israël. Bidden in de synagoge wordt lastig, want hij behoort tot een kwetsbare groep. ‘Maar eigenlijk wil ik wel gaan. Misschien ga ik wel even naar het eerste gebed, en dan zal ik een uurtje blijven. Om het toch even mee te maken.’ Je hoort de twijfel in zijn stem.

Want Jom Kipoer, dat dit jaar valt op 27 en 28 september, is een dag die hij normaal gesproken samen met gelijkgestemden doorbrengt. De feestdag wordt ook wel ‘de Grote Verzoendag’ genoemd, en valt op de tiende dag van het Joodse nieuwe jaar, van zonsondergang totdat het de volgende dag donker is, zo’n 25 uur lang.

De dag is bestemd om goddelijke vergeving te vragen van de zonden van het voorafgaande jaar. ‘Je mag niets eten, niets drinken, geen geslachtsgemeenschap hebben, geen schoenen van leer dragen, om aan te tonen dat een sterfelijk mens eigenlijk geen dag zonder primaire behoeftes kan: je hebt vrij snel weer dorst of honger,’ zegt Wout van Bekkum, emeritus-hoogleraar Midden-Oosten Studies aan de Rijksuniversiteit Groningen.

Levensgevaar

Veel Joden brengen normaal gesproken een groot deel van deze dag in de synagoge door, om te bidden en samen stil te staan bij hun keuzes in het leven. Dat wordt dit jaar lastig, met de coronaregels. Volgens Van Bekkum is dit niet per se een probleem. ‘Een belangrijke regel in het Jodendom is dat je jezelf nooit in levensgevaar mag brengen. Zelfs de strengste Joden laten de voorschriften achterweg als er levensgevaar dreigt. Mensen hebben het recht om voor de gezondheid thuis te blijven, dat is volgens de Joodse wet.’

En dus vieren veel Joden Jom Kipoer dit jaar vanuit hun eigen woonkamer. Zo ook rebbetzin Bracha Heintz (59) en haar familie. Zij is de echtgenote van de Utrechtse rabbijn Arye Leib: ‘Als het lekker weer is, houden we misschien nog een dienst buiten, maar we gaan het waarschijnlijk thuis met het gezin doen.’

Haar man zal teksten aan zijn kinderen en vrouw voordragen, en zij zullen samen bidden. Ze hebben thuis een ramhoorn liggen, waar hij traditioneel op zal blazen aan het einde van de Verzoendag, ten teken dat het afgelopen is. Van Bekkum zegt dat 90 procent van de rituelen die bij Jom Kipoer horen, thuis kunnen worden uitgevoerd ‘De meeste Joden hebben thuis genoeg literatuur om over Jom Kipoer te leren.’

Heintz vindt het dan ook niet erg dat de diensten dit jaar niet in een synagoge plaatsvinden. ‘Het Jodendom speelt zich heel sterk in huiselijke kring af. God is overal, dus ook in je alledaagse handelingen. Onze band met God is niet aan een gebouw gebonden.’

Fluisteren

In de synagoge waar Reindorp komt, in Amersfoort, gaan de diensten in sterk aangepaste vorm door. ‘Dit jaar zullen velen niet in de synagoge aanwezig zijn’, zegt hij. Mensen die, net als hij, kwetsbaar zijn, en het risico te groot vinden. De aanwezigen zullen de gebeden zacht moeten uitspreken, heeft hij gehoord. ‘Hardop kan natuurlijk niet, met corona. Aan het einde van Jom Kipoer ga je bijvoorbeeld in gezamenlijk gebed. Dan zeg je het Sjema-gebed (‘Hoor Israël, de Heer onze God, de Heer is één!’). Zelfs die cruciale zin moet je waarschijnlijk fluisteren.’

Om de eenzaamheid te bestrijden heeft Reindorp besloten zijn maaltijd voor het begin van de feestdag, op zondagmiddag, samen met een vriendin te nuttigen. Dit diner zal plaatsvinden in haar keuken, uiteraard op 1,5 meter afstand. ‘Want Jom Kipoer is toch een bijzondere dag, dat moet je kunnen vieren van mens tot mens, ook al is het op afstand,’ vindt hij. Zijn vriendin gaat zogenaamde ‘Joodse penicilline’ maken, een hartige kippensoep met ui en prei. Dat is een familietraditie van Reindorp. ‘Dat is een soep die voor extra gezondheid zorgt,’ vertelt hij. Dat kunnen ze wel gebruiken, vindt hij, in deze lastige tijd.

Jom Kipoer, hoe zat het ook alweer?
In de Hebreeuwse Bijbel was Jom Kipoer de dag waarop de hogepriester Aäron vergeving bepleitte voor het volk. ‘Hij voert een offerritueel uit met twee bokjes. Eén bok wordt met alle zonden van het volk de woestijn in gestuurd - daar komt het woord zondebok vandaan. De ander wordt geofferd’,  zegt Wout van Bekkum, emeritus-hoogleraar Midden-Oosten Studies aan de Rijksuniversiteit Groningen. De vergevingsgezindheid staat op deze dag centraal. Er wordt voorgelezen uit het boek Jona. ‘Daarin wordt beschreven dat Jona aankondigt dat de stad Ninevé door God zal worden vernietigd. Maar dat gebeurt uiteindelijk niet, tegen de zin van de profeet, omdat de inwoners op hun fouten terugkomen en God hen vergeeft.’

Meer over