Geen gejuich bij 'schuldig' Papon; Papon voorlopig op vrije voeten

Maurice Papon is donderdag veroordeeld tot tien jaar cel. Hij werd niet schuldig verklaard aan 'medeplichtigheid aan moord', maar aan 'arrestatie en opsluiting' van joden tijdens het Vichy-bewind....

Van onze correspondent

Martin Sommer

BORDEAUX

De uitspraak in het proces-Papon kon niet anders dan een anticlimax zijn. Achttien uur hadden de juryleden en de drie magistraten beraadslaagd. En na een doorwaakte nacht, na bijna zes maanden verhoren en debatten, na zestien jaar juristerij om de voormalige secretaris-generaal van de prefectuur van Bordeaux voor de rechter te krijgen, waren er nauwelijks tranen, was er geen gejuich of boegeroep toen president Castagnède het 'schuldig' uitsprak.

Drie minuten over negen donderdagochtend begon de president, moe en bleek, het ambtelijke proza van het vonnis af te raffelen. Punt voor punt kwamen de 764 vragen aan de jury voorbij. Gaandeweg werd duidelijk dat Maurice Papon (87) beschuldigd van medeplichtigheid aan misdaden tegen de menselijkheid wegens de deportatie van 1560 joden, schuldig was verklaard aan 'arrestatie en opsluiting', maar niet aan 'medeplichtigheid aan moord'.

De strafmaat luidde tien jaar cel, inclusief de bijbehorende tien jaar ontneming van burgerrechten en zeggenschap over zijn kinderen. Dat laatste zal de 87-jarige koud laten - in tegenstelling tot het afnemen van zijn medailles.

Het Openbaar Ministerie had twintig jaar geëist. Na afloop bleef Maurice Papon minutenlang achter zijn kogelvrije glas zitten, terwijl de zaal leegstommelde om zich in de grote hal over te geven aan de wachtende camera's en hengelmicrofoons.

'De strafmaat doet op het moment niet terzake', was het commentaar van maître Michel Zaoui, de raadsman van drie verenigingen van gedeporteerde joden. Zaoui onderstreepte het 'symbolische belang van de veroordeling wegens arrestatie en opsluiting, terwijl de medeplichtigheid aan moord is weggevallen'.

De jury vond onvoldoende bewezen dat Papon op de hoogte is geweest van het lot van de weggevoerde joden. Dat had de procureur-generaal in zijn requisitoir al met zoveel woorden toegegeven: 'Ik kan niet bewijzen dat Maurice Papon het best bewaarde geheim ter wereld kende.'

De interessante juridische kluif bestaat uit de ogenschijnlijke tegenspraak tussen enerzijds de milde straf en het weglaten van de medeplichtigheid aan moord, terwijl Papon wél wegens misdaden tegen de menselijkheid is veroordeeld.

Zaoui vond het jammer dat de jury niet heeft aangedurfd een helder verband tussen Vichy en nazi-Duitsland te leggen 'in dit eerste, tevens laatste proces tegen het collaborerende Vichy-regime'.

Arno Klarsfeld, de jonge advocaat op rolschaatsen, kreeg de vraag voorgeschoteld of de betrekkelijk lage straf niet te wijten was aan zijn onhandige manoeuvres, waarvan de onthulling van de familieband van de president met een van de slachtoffers van Papon er maar één was, zei: 'We hebben wat we wilden hebben. De collega's die levenslang eisten zijn extremisten, de vergelijking van Papon met Klaus Barbie is extremistisch en dom.'

De enige die zich onomwonden ontevreden met het vonnis toonde, was Papons raadsman Varaut, wiens pleidooi van veertien uur tevergeefs was. Hij kondige aan cassatie te zullen instellen. Dat brengt met zich mee dat Papon tot de uitslag, mogelijk over een jaar, op vrije voeten blijft.

Pagina 11: Commentaar

Het Hof van Cassatie buigt zich alleen over de formele aspecten van de zaak; inhoudelijk beroep is voor Papon niet meer mogelijk.

Maître Varaut dreigde tot het Europese Hof voor de Mensenrechten dit 'onwaardige' oordeel te zullen aanvechten, waarin 'een groot dienaar van de staat wordt gelijkgesteld met Touvier en Barbie'. De Fransman Paul Touvier en de Duitser Klaus Barbie waren allebei uitgesproken nazi's, tevens de laatste twee oorlogsmisdadigers die in Frankrijk werden veroordeeld. De reactie van Papon op het vonnis omschreef Varaut met één woord: 'Minachting'. Papon had in zijn slotwoord vrijlating geëist, of het volle pond. 'Misdaden tegen de menselijkheid kun je niet in stukjes hakken', zei Papon.

Vooraf had Papon aangekondigd dat hij, bij vrijspraak en bij een veroordeling, het Paleis van Justitie via de hoofdingang en met opgeheven hoofd zou verlaten. Bij nader inzien koos hij toch voor de discrete achterdeur. En met het wegrijden van Papons geblindeerde wagen - met chauffeur en lijfwacht - komt voor Frankrijk een einde aan een halfjaar van bijna dagelijkse confrontatie met een pijnlijk verleden.

Papon was minister van Begroting van president Giscard d'Estaing, toen het satirische weekblad Canard Enchaîné in 1981 onthulde dat hij betrokken was geweest bij jodenvervolging. De onthulling was te danken aan Michel Slitinsky, een jood uit Bordeaux die verschillende familieleden verloor tijdens de oorlog. Slitinsky heeft Papon sindsdien op de hielen gezeten, en zei ook na dit vonnis niet te zullen rusten voordat Papon echt achter de tralies zit.

President François Mitterrand traineerde de vervolging van zowel Maurice Papon als die van de veel zwaardere oorlogsmisdadiger René Bousquet, voormalig secretaris-generaal van politie en direct verantwoordelijk voor de deportatie van Franse joden. Mitterrand erkende zijn vertragende bemoeienis openlijk in het laatste televisie-interview dat hij voor zijn dood gaf.

Naar zijn zeggen was Frankrijk niet met 'te veel Vichy' gebaat; hijzelf was dat zeker niet, met zijn eigen dubbelhartige geschiedenis van wat hier 'Vichysto-résistant' wordt genoemd. Opvolger Jacques Chirac haalde het deksel van het Franse oorlogsverleden. Hij hield in 1995 een moedige rede, waarin hij als eerste president erkende dat op grote schaal Franse ambtenaren bij de jodenvervolging betrokken zijn geweest.

Het proces tegen SS-baas Klaus Barbie, tien jaar geleden, was spectaculairder en veroorzaakte meer emotie. Maar misschien is dat tegen Papon toch van groter belang geweest. Advocaat Jakubowicz, die eerder Barbie 'heeft gedaan', zei in een interview met de krant Libération: 'in Bordeaux is voor het eerst een mythe gebroken. De mythe die De Gaulle had gecreëerd bij de bevrijding, toen hij een laag beton goot over het Vichy-regime', door te doen alsof de collaboratie met de Duitsers niet had bestaan.

Dat wil niet zeggen dat de Fransen nu uit hun slaap zijn gehouden door Papon, uit een recente peiling bleek dat 83 procent het proces min of meer had gevolgd. Maar vooral bleek dat 82 procent vond 'weinig of niets nieuws over de periode te hebben geleerd'.

Meer over