Interview

Gasunie over schaarste van aardgas: ‘Er is een noodplan, maar dat haal je liever niet van de plank’

Hoe kunnen we vanaf volgend jaar zonder Gronings gas? Bij staatsbedrijf Gasunie leek de puzzel gelegd, maar toen raakte gas ineens uiterst schaars en duur. ‘Dit is het noodsignaal. Het kan echt spannend worden.’

Bart Jan Hoevers is directeur van Gasunie Transport Services. (l) Britta van Boven is er manager regulering en commercie. Beeld Raymond Rutting / de Volkskrant
Bart Jan Hoevers is directeur van Gasunie Transport Services. (l) Britta van Boven is er manager regulering en commercie.Beeld Raymond Rutting / de Volkskrant

Het was deze week alsof de duvel ermee speelde. Woensdag steeg de door mondiale schaarste opgestuwde gasprijs naar een recordhoogte. Maandag schokte de Groningse bodem liefst drie keer. Alsof er een waarschuwing van bijbelse proporties werd afgegeven: waag het niet om het weer hier te gaan halen.

Bart Jan Hoevers is lid van de raad van bestuur van Gasunie en directeur van Gasunie Transport Services (GTS), het bedrijfsonderdeel verantwoordelijk voor het gastransportnetwerk. Britta van Boven is er manager regulering en commercie. Hun belangrijkste taak bestond er de afgelopen jaren uit te bedenken hoe Nederland verder kan zonder het laagcalorisch aardgas uit Groningen dat de afgelopen decennia zo vanzelfsprekend was.

De puzzel leek gelegd. De export wordt rap afgebouwd. Huishoudens in België en Duitsland schakelen over op hoogcalorisch gas, net als binnenlandse industriële grootverbruikers. Het sluitstuk is een stikstoffabriek bij Zuidbroek. Die moet vanaf volgend jaar 10 miljard kuub importgas op de Groningse kwaliteit brengen waar Nederlandse cv-ketels op branden.

Maar nu wordt er vanwege de nijpende tekorten weer openlijk gelonkt naar de circa 500 miljard kuub die nog in de Groningse bodem zit. Bijvoorbeeld in een rapport van The Hague Centre of Strategic Studies, dat sluiting van het veld onder de huidige omstandigheden ‘onverantwoord’ noemt.

De gaskraan toch weer open? ‘Wij denken niet dat het nodig is’, zegt Hoevers. Maar, benadrukken hij en Van Boven herhaaldelijk: als het over gas gaat, ligt de tijd van vanzelfsprekendheden achter ons.

Hoevers: ‘Er zijn twee maatschappelijke belangen die de discussie over gaswinning in Groningen ingewikkeld maakten: veiligheid versus leveringszekerheid. Om de veiligheid voor Groningers te vergroten, is de gaswinning verlaagd. Maar de leveringszekerheid hebben we aan de markt overgelaten. Of dat volstaat, hebben we in Nederland wel bediscussieerd, maar er is nog niets geregeld. Dat is misschien toch een onderschatting van risico’s geweest. We waren gewend te denken dat de markt het wel oploste. Maar de markt, dat was Nederland zelf, omdat we zoveel produceerden.’

Nu is ook Nederland afhankelijk van een grillige wereldmarkt. Van Boven: ‘Mijn inschatting is: we gaan het net redden deze winter. Maar dit is het noodsignaal. Het kan echt spannend worden. En aan de markt overlaten betekent ook: accepteren dat prijzen flink de hoogte in kunnen gaan.’

Toen na de zware aardbeving bij Huizinge in 2012 duidelijk werd dat de gaswinning uit Groningse bodem om veiligheidsredenen zou moeten worden afgebouwd, kreeg GTS een belangrijke adviesrol. Zelf wint, heeft of verkoopt het bedrijf geen gas, benadrukt Hoevers. ‘Maar wij hebben wel het beste zicht op hoeveel gas de markt nodig heeft. En aan de aanbodkant kunnen we met onze installaties geïmporteerd gas op Groningse kwaliteit brengen, waardoor er minder gas uit Groningen nodig is.’

Demissionair minister van Economische Zaken en Klimaat Stef Blok stemde twee weken geleden volledig in met het advies om het komende gasjaar (tot oktober 2022) nog 3,9 miljard kubieke meter gas uit Groningse bodem te pompen (afgelopen jaar: 8,1 miljard kuub). Daarna rest een waakvlam. In 2023, uiterlijk 2024 zou het Groningenveld definitief dicht kunnen.

Een productieplatform voor aardgas in de Noordzee, gezien vanaf het oosten van Ameland. Beeld Siebe Swart / Hollandse Hoogte
Een productieplatform voor aardgas in de Noordzee, gezien vanaf het oosten van Ameland.Beeld Siebe Swart / Hollandse Hoogte

Is de actuele ongekende gasschaarste reden tot zorg?

Hoevers: ‘Sinds de jaren zestig is leveringszekerheid in Nederland nooit een issue geweest, dankzij Groningen. Wij produceerden als land tot tien jaar geleden 80 miljard kuub gas per jaar; twee keer zoveel als we nodig hebben. Doordat de gaswinning in Groningen heel snel is verlaagd, werd Nederland in 2018 netto-importeur en dus afhankelijk van voldoende aanbod uit het buitenland. Daarop kun je van alles bedenken: gasopslagen, langetermijncontracten – die we amper nog hebben – of strategische voorraden. Maar je moet iets.’

Een cruciale aanname in al jullie scenario’s van het afbouwen van de gaswinning in Groningen is dat er voldoende importgas beschikbaar is. Dat is op het moment van de waarheid onzeker.

‘Ja, die randvoorwaarde staat onder druk. Gasbergingen zijn niet voldoende gevuld. Dat hebben we nog nooit meegemaakt. Bedenk: vorig jaar rond deze tijd was gas spotgoedkoop. Door corona viel de vraag wereldwijd weg. Al het vloeibare gas kwam onze kant op. De winter was warm. En nu hebben we een koude winter gehad. Er is wat onderhoud. Na corona trekt met name de vraag in Azië weer aan. Gas was daardoor duur in de zomer, waardoor de gasopslagen matig gevuld zijn.’

Een lezer suggereerde: draai de kraan in Groningen nog even open, vergoed schade ruimhartig en laat Groningen financieel profiteren. Zou dat de gasprijs drukken?

Hoevers: ‘Dat is lastig te zeggen. Ook de productie uit kleine velden loopt terug. Vergeleken met tien jaar geleden produceren we 60 miljard kuub minder. Op een Europees verbruik van 400 miljard kuub doet dat wel wat met vraag en aanbod – en dus ook met de prijs, al wordt die steeds meer op wereldschaal gevormd. Zou incidenteel 5 miljard kuub extra uit Groningen wat uitmaken? Niet veel. Frankrijk heeft een reguleringsmechanisme om gasopslagen te vullen en had, tot de energieprijs bevroren werd, dezelfde hoge prijzen.

‘Het is vooral een mentale omslag. In het verleden, bijvoorbeeld met de recordprijzen in 2008, profiteerde Nederland mee. Als je netto-exporteur bent, wrijf je je met deze prijzen in de handen. Nu voelen we alleen de pijn.’

Het ministerie is stellig: de Groningse gaskraan draaien we niet weer open.

Hoevers: ‘Wij denken ook niet dat het nodig is. Maar we moeten de situatie de komende tijd goed in de gaten houden en voorkomen dat we volgend jaar in dezelfde situatie zitten.

Van Boven: ‘Als het een koud jaar wordt, mag er meer gas uit Groningen gewonnen worden, maximaal 7,5 miljard kuub. Maar die back-up is vanaf volgend jaar bedoeld voor calamiteiten, niet voor het scenario waarin de markt niet deed wat ze had moeten doen. Bovendien: straks zit er gewoon beton in die putten.’

Maar jullie advies ging uit van genoeg importgas.

Van Boven: ‘Op zich is er behoorlijk wat gas dat naar Europa kan komen. Maar als energiebedrijven niet importeren, het koud wordt en aan het begin van de winter de opslagen leeg zijn, dan hebben we wel een probleem.’

En dan moet de thermostaat op 17 graden?

Hoevers: ‘Er is een noodplan, maar dat haal je liever niet van de plank. Dan kom je in calamiteitenscenario’s en wordt de vraag: wie heeft het meest behoefte aan gas? Huishoudens en ziekenhuizen, maar misschien een kunstmestfabriek of tegelbakker niet per se. Dat moet de minister dan besluiten.’

Hoe reëel acht u het scenario dat minister Blok moet bellen met kunstmestfabriek Yara in Terneuzen?

‘Ik denk dat die kans deze winter klein is. De gasopslagen in Norg en Alkmaar zitten wel vol, verplicht, omdat we Groningen afbouwen. Als het komende winter koud wordt, mag er dus nog meer gas uit Groningen worden gehaald. Maar ergens het komende decennium zie ik een gedwongen afschakeling wel gebeuren als wij niets regelen. Vanzelfsprekendheden liggen achter ons, daarvoor hebben we gewaarschuwd. Vorig jaar was de reactie daarop: de markt werkt perfect, het gas komt van alle kanten onze kant op en is nog nooit zo goedkoop geweest.

‘Het aanleggen van strategische oliereserves is ook niet vóór de oliecrisis bedacht. Frankrijk en Italië hebben wel een mechanisme om bergingen te vullen als de markt dat nalaat, of een strategische gasvoorraad om schaarste op te vangen.’

Een goed idee?

‘Ja. Dat wordt nu ook onderzocht. Het is niet gratis. Maar het alternatief is de Engelse mentaliteit: dan moet de industrie maar even dicht.’

U kijkt er niet bij alsof dat uw voorkeur heeft.

‘Dan zal men uiteindelijk toch naar ons gaan kijken. Even niet je iPhone kunnen opladen, is in dit tijdsgewricht geen optie.’

Het beeld is: Nederland gaat van het gas af. Van het Gronings gas dan, want in jullie vooruitzicht blijft het gasverbruik van huishoudens de komende jaren nagenoeg onveranderd.

Van Boven: ‘Bij huishoudens gaat de omschakeling heel langzaam. Het is relatief duur en technisch ingewikkeld.’

De Nederlandse Aardolie Maatschappij (NAM) is de komende jaren vooral druk met het ontmantelen van winningslocaties. Gashandelshuis GasTerra wordt opgeheven omdat er geen Gronings gas meer te verkopen is. Wat is de toekomst van Gasunie?

Hoevers: ‘Er zijn maar weinig bedrijven die het product dat ze vervoeren op termijn overbodig proberen te maken, terwijl ze nu met de dreiging zitten dat er misschien een tekort aan is. Die spanning maakt het werk ontzettend leuk.’

Van Boven: ‘De komende jaren blijft aardgas nodig, al zal dat steeds meer uit het buitenland komen. Maar het is overheidsbeleid dat onze energievoorziening anders wordt en moet. Er zijn klimaatdoelen en daar past aardgas op lange termijn niet meer bij. Wij willen die transitie niet tegenhouden, maar er juist aan bijdragen. Waterstof is ook een gas.’

Hoevers: ‘En een buis komt altijd van pas.’

Meer over