Weblog

Gaat met Mandela ook zijn ideaal verloren?

Nelson Mandela ligt op zijn sterfbed. Omdat zijn afscheid van het leven zo lang duurt, is er alle tijd voor bespiegelingen over het Zuid-Afrika van nu. Weemoed overheerst, soms zelfs wanhoop over zijn idealen die niet uitkwamen.

Wim Bossema
Neslon Mandela op 18 juli 2012, zijn 94ste verjaardag. Beeld ap
Neslon Mandela op 18 juli 2012, zijn 94ste verjaardag.Beeld ap

Correspondent Kees Broere wacht met al die andere journalisten bij het ziekenhuis en gaat langs bij Mandela's vroegere huis in Soweto. Citaat van vandaag, een zwarte man op de radio: 'Die blanken stalen enkel de soep. Het ANC gaat er met de hele kookpot vandoor.'

De kopstukken van Mandela's partij, het Afrikaans Nationaal Congres, hebben zich verrijkt na de machtsoverdracht in 1994, en zeker na het vertrek van Mandela als eerste zwarte president in 1999. Van het sociale programma van het ANC kwam onder zijn opvolgers Thabo Mbeki en Jacob Zuma weinig terecht.

Winnie en Stompie
Op de foto bij het stuk van dinsdag: ex-vrouw Winnie Mandela en dochter Zindzi op bezoek in het ziekenhuis. Winnie is weer het symbool van een eerdere teleurstelling: het geweld van haar knokploeg tegen buurtgenoten in de jaren tachtig en de moord op een jongen die ervan werd verdacht een informant van de politie te zijn. Stompie.

Winnie roerde zich in de radicale vleugel van het ANC. Ze lieerde zich aan de heethoofden als de inmiddels geroyeerde Malema. Maar haar rol als moeder van de natie, de wereldwijd bewonderde zo niet aanbeden dappere vrouw van voor de affaire-Stompie, kon zij nooit meer spelen.

Mandela hield haar na zijn vrijlating in 1990 nog een paar jaar de hand boven het hoofd, maar toen scheidde hij van haar. Het was een teken dat alles anders was geworden dan in de tijd van de strijd tegen de apartheid.

Mandela's ex-vrouw Winnie en dochter Zindzi op bezoek in het ziekenhuis. Beeld afp
Mandela's ex-vrouw Winnie en dochter Zindzi op bezoek in het ziekenhuis.Beeld afp

Toen lag alles duidelijk: wie goed was (de gevangen Mandela en het ANC) en wie fout (het blanke apartheidsregime).

In Nederland werd door velen enthousiast actie gevoerd tegen de apartheid, in de Anti-Apartheidsbeweging Nederland, in het Komité Zuidelijk Afrika, in het Azania Comité (Azania was de naam voor Zuid-Afrika voor de aanhangers van de zwarte bewustzijnbeweging en het PAC, een afsplitsing en rivaal van het ANC), in de christelijke werkgroep Kairos, de Boycot Outspan Actie. En dan had je nog allerlei plaatselijke actiegroepen.

Solidariteit
Nu is het stil; er is weinig solidariteit meer met het land van Mandela. Hoe komt dat?

Hebben we lange tijd onze eigen utopie gezocht in de strijd van de Afrikanen? Die vraag is van Ineke van Kessel, journaliste, auteur van een korte biografie van Mandela en afrikaniste op het Afrika Studiecentrum in Leiden. Ze nam daar op 6 juni afscheid en had een groep oude rotten uit de solidariteitsbeweging uitgenodigd. Ik was er omdat ik in de jaren tachtig bij de Mondlane Stichting zat, die solidair was met de voormalige Portugese koloniën in Afrika.

undefined

Desillusie
Ieder had zo zijn of haar moment van desillusie. De mishandelingen en buurtterreur door de knokploeg van Winnie waren het eerst bij de steungroepen bekend. De schendingen van mensenrechten in de militaire kampen van het ANC en de Namibische bevrijdingsbeweging Swapo waren ook een moment waarop actievoerders vonden dat ze de daden van hun helden niet langer konden goedpraten.

Ineke van Kessel kreeg bijval voor haar artikel van enige tijd terug, waarin ze opperde dat de actievoerders meer met hun eigen fantasieën en vetes in de weer waren dan met de werkelijkheid in Zuidelijk Afrika.

Haar gasten hadden in de jaren tachtig niet zo gezellig bij elkaar gezeten: de comités bestreden elkaar toen vanuit uiteenlopende politieke ideologieën als de communistische partij (CPN), de pacifistische socialistische partij (PSP), maoïstische groepen en de politiek geëngageerde activisten in de Kerken.

Muurschildering over Mandela in Soweto. Beeld epa
Muurschildering over Mandela in Soweto.Beeld epa

De vrijlating van Nelson Mandela in februari 1990 was het hoogtepunt in het leven van veel activisten en trouwens voor heel veel Nederlanders.

Zwarte elite bloeit
Er volgden nog vier jaar van moeilijke onderhandelingen en geweld en toen kwam het ANC eindelijk aan de macht. Het duurde een paar jaar voor de teleurstelling toesloeg: er kwam geen sociale revolutie maar een verzoenend kapitalistisch bewind. Een zwarte elite kwam tot bloei. Dat is de korte, cynische versie.

Velen rond de tafel in Leiden waren niet vreselijk verbaasd dat het zo is gelopen. We hadden de illusie dat Mandela de weg naar een utopie zou wijzen al eerder afgeschud. Al had niemand echt verwacht dat de verloedering zo ver zou gaan als nu onder president Zuma.

Het begon aardig op ach-en-weegeklaag te lijken wat we deden. Dat schoot een van de aanwezigen in het verkeerde keelgat. Niet voor niets was hij de enige die was opgegroeid in het blanke Rhodesië (nu Zimbabwe) en Zuid-Afrika, kind van Nederlandse ouders. Hij was dienstweigeraar onder het apartheidsregime en was toen naar Nederland teruggekomen. Jongens, zei hij: 'Het apartheidsregime was echt heel erg!'

Niet voor niets
Misschien schieten we door in het cynisme en teleurstelling. Nu we wachten op het sterven van Nelson Mandela is het goed stil te staan bij de 'goede oude tijd' van de strijd tegen de apartheid. De demonstraties, de mega-concerten, Free Mandela. De hele afgrijselijke geschiedenis van de apartheid zal weer even op tv voorbijtrekken als Mandela komt te overlijden. Het was niet voor niets, zijn opoffering.

In 1976 kwamen de zwarte scholieren in Soweto in opstand tegen het apartheidsregime.Bij acties van de politie vielen naar uiteenlopende schattingen 200 tot 700 doden. Beeld Sam Nzima
In 1976 kwamen de zwarte scholieren in Soweto in opstand tegen het apartheidsregime.Bij acties van de politie vielen naar uiteenlopende schattingen 200 tot 700 doden.Beeld Sam Nzima
Meer over