Fysici voelen zich benard

De succesvolle Nederlandse natuurkundigen zijn gewend hun eigen boontjes te doppen. Nog dit jaar komt daarin verandering. Ook astronomen, wiskundigen en informatici zullen dan projecten van fysici gaan beoordelen....

DE NEDERLANDSE natuurkunde, vriend en vijand zijn het er roerend over eens, loopt op rolletjes. Wereldwijd staat de vaderlandse fysica al sinds de jaren tachtig in de topvijf, binnen Europa zelfs op de tweede plaats. Er wordt - voor zo'n piepklein landje - onevenredig veel gepubliceerd en dat werk wordt bovengemiddeld veel geciteerd door anderen. Tekenen van kwaliteit, kortom.

Die staat van dienst is geen toeval, vinden ze bij de stichting FOM (Fundamenteel Onderzoek der Materie) in Utrecht. In viervijfde van de Nederlandse toppublicaties heeft deze stichting, opgericht in 1946 om de Nederlandse fysica tot grote hoogten te drijven, de hand gehad.

FOM organiseert de onderlinge beoordeling van fysici, verdeelt per jaar 150 miljoen gulden over onderzoekers, machines en projecten en beheert daartoe onder meer zes gerenommeerde onderzoekinstituten. Jaarlijks resulteert dat alles in circa 75 promoties, 1100 wetenschappelijke artikelen en 200 onderzoekers en technici die beschikbaar komen voor derden.

'Je kunt zonder meer volhouden dat de FOM-aanpak de Nederlandse natuurkunde zo prominent heeft gemaakt', zegt directeur drs. Wim Hutter van de Nederlandse organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek (NWO) in Den Haag. 'De vraag is alleen of de succesformule niet wat kan worden gestroomlijnd.'

FOM is met 95 miljoen gulden aan NWO-subsidie de grootste NWO-stichting en alleen daarom al een geducht machtsblok binnen de organisatie. Dat heeft ook zijn keerzijde, zegt Hutter. 'De huidige taken van FOM kunnen onderling op gespannen voet staan. Als FOM-onderzoekers niet presteren moet FOM ze ontslaan, maar ze ook wachtgeld aanbieden. Dat maakt afwegingen potentieel minder inhoudelijk.'

Bovendien, zegt de NWO-topman, begint er wereldwijd een einde te komen aan de vanzelfsprekende centrale positie van de natuurkunde in de natuurwetenschappen. 'De heroïek van het zoeken naar de fysische fundamenten is een beetje voorbij. De levenswetenschappen zijn sterk in opkomst. Waarbij overigens juist fysische technieken een doorslaggevende rol spelen.'

De koningin der wetenschappen wordt zodoende meer en meer als dienstmaagd ingezet en dat zit de fysici bepaald niet lekker. Sinds NWO begin februari voorstelde fysica in één beoordelingsgebied onder te brengen met wiskunde, informatica en sterrenkunde (WINS), staan ze dan ook op hun achterste benen.

Waarom, heet het in de wandelgangen, moet FOM worden aangepakt? Haar slagvaardigheid is toch voorbeeldig? En waar blijkt dan die belangenverstrengeling tussen FOM als beoordelaar en FOM als institutenbeheerder?

Toch komt de voorgestelde stroomlijning van de exacte wetenschappen bij NWO bepaald niet uit de lucht vallen. Zomer 1996 leverde de commissie-Rinnooy Kan minister Ritzen desgevraagd een nieuwe visie op de rol van NWO in het Nederlandse onderzoek. NWO, aldus de commissie, moest een veel groter budget krijgen (Rinnooy Kan: 'Een bedrag met acht nullen.') en daarmee bovendien veel sturender omspringen.

Daartoe zouden de ruim dertig NWO-stichtingen moeten verdwijnen en opgaan in circa tien multidisciplinaire beoordelingsgebieden. Daardoor blijven er nog twee bestuurslagen over: het algemeen bestuur, voor de grote lijnen, en de gebiedsbesturen, die tot nog toe alleen de begrotingen van de stichtingen beoordelen, maar die straks ook inhoudelijk over voorstellen moeten gaan beslissen.

Sindsdien meldde minister Ritzen een half miljard extra voor NWO te willen weghalen bij de universiteiten - iets waarover de Kamer op 15 maart voor de zoveelste keer zal vergaderen. En bij NWO werd lang gedelibereerd over de vraag hoe de stichtingen zich moesten hergroeperen. Voor de exacte wetenschappen zit de operatie al twee jaar muurvast.

FOM-directeur dr. Hans Chang reageerde in NRC Handelsblad onderkoeld op de nieuwe NWO-gedachte om voorstellen van fysici binnenkort te moeten doornemen met wiskundigen, informatici en astronomen. 'Wij vinden het geen goed voorstel. De diversiteit binnen WINS is veel te groot. Dan is er in zo'n bestuur hooguit toevállig iemand die iets van een onderwerp afweet.'

Changs voorlichter Huub Eggen laat weten dat FOM in het openbaar niet nader op de zaak zal ingaan, maar dat de eerste reactie nog steeds staat. Er gaan geruchten dat FOM in het uiterste geval helemaal uit NWO stapt.

Maar NWO-directeur Hutter moet een beetje glimlachen om de suggestie dat de emoties zo hoog oplopen. 'De mens lijdt nog het meest van het lijden dat hij vreest', citeert hij relativerend. Het is in elk geval klinklare onzin, benadrukt hij, dat FOM in haar voortbestaan wordt bedreigd.

'Er wordt zoveel geroepen. FOM blijft bestaan, zij het in een nieuwe context. Fysici krijgen, net als nu, te maken met één loket voor hun aanvragen: stichting FOM. Daarachter wordt alleen op een helderder manier het geld verdeeld.'

Maar hoe gaat die truc dan precies in zijn werk, waarbij de stichtingen enerzijds opgaan in een groter geheel maar FOM anderzijds toch het loket voor concurrerende onderzoekers blijft? Veel wil Hutter er niet over kwijt, nu er de laatste weken achter de schermen intensief met FOM wordt gepraat. Hutter: 'Een begin zou kunnen zijn, om vooralsnog de budgetten van de betrokken disciplines te oormerken. Dat zal de discussie zeker vereenvoudigen.'

FOM laat weten eerst precies te willen weten wat daarmee wordt bedoeld. Voorlichter Eggen: 'NWO moet maar uitleggen wat ze voor ogen heeft.' Dan is het vroeg genoeg om optimistisch te zijn.

Martijn van Calmthout

Meer over