RECONSTRUCTIEKeolis

Fraude in het streekvervoer: wat ging er mis bij Keolis?

Vervoersbedrijf Keolis kwam vorig jaar als winnaar uit de bus bij een belangrijke aanbesteding in het oosten van Nederland. Met vals spel, bleek achteraf. Zeg maar gerust fraude. Wie gaat de dienstregeling nu overnemen? 

Bussen van vervoersbedrijf Keolis die onder de naam Syntus rijden op het busstation van Zwolle. Beeld Hollandse Hoogte / Nederlandse Freelancers

De kurk gaat van de fles, vorig jaar september, op het hoofdkantoor van vervoersbedrijf Keolis in Deventer; het bedrijf dat beter bekend is onder de oude merknaam Syntus die nog steeds op bussen en treinen prijkt. Een van de grootste openbaarvervoerconcessies in het oosten van het land is door dit Franse bedrijf binnengesleept.

Tien jaar recht op het busvervoer in het concessiegebied IJssel-Vecht – Midden-Overijssel, de Veluwe, Lelystad en IJsselmond (rondom Kampen) – vertegenwoordigt een waarde van pakweg 900 miljoen euro. Meer dan een kwart van de omzet van het vervoersbedrijf dat ook elders in Nederland actief is.

Met een nieuwe, geheel geëlektrificeerde, busvloot denkt Keolis jaarlijks 17 miljoen passagiers te gaan vervoeren en dat dus tien jaar achtereen. Andere geïnteresseerde vervoersbedrijven als Transdev, Arriva en EBS grijpen naast de buit.

Nieuwe trein

Voor de nog maar net aangetreden ceo van Keolis Nederland is er, tien maanden geleden, alle reden tot vreugde. Een maand voordien beleefde topman Frank Janssen ook al een feestelijk moment: een nieuwe trein op het traject Zwolle-Enschede – Keolis rijdt behalve bussen ook treinen – wordt naar de Overijsselse gedeputeerde Bert Boerman (ChristenUnie, Vervoer) vernoemd.

Een aardigheidje, echt geen poging om een bestuurder ‘in te pakken’, verzekert Keolis. De (inmiddels ex-) Gelderse gedeputeerde Conny Bieze heeft ook al eens de eer gehad.

Vandaag de dag zijn, als het aan diezelfde, gefêteerde Boerman ligt, de kaarten geschud. En liggen ze vooral anders. Vanwege vals spel, zeg maar gerust fraude, wil hij de gunning van de busconcessie aan Keolis intrekken. Ook de verantwoordelijke bestuurders in de twee andere betrokken provincies (Gelderland, Flevoland) denken er zo over.

Het lijkt Boerman nu ook maar het beste dat zijn naam van die ene trein wordt afgehaald. Hij wil liever niet geassocieerd worden met ‘gesjoemel’.

Weerwoord

De stemming op het hoofdkantoor van Keolis in Deventer is, kortom, in een jaar tijd volledig omgeslagen. De komende weken wordt daar, met steun van advocatenkantoor Kennedy van der Laan, gesleuteld aan een weerwoord op een brief die de provincies Overijssel, Gelderland en Flevoland deze week hebben verstuurd. Kern daarvan is dat Keolis het kan vergeten de komende tien jaar bussen te gaan rijden in het concessiegebied IJssel-Vecht.

Omdat voor delen van dat gebied al eind dit jaar het nieuwe contract daadwerkelijk zou ingaan, staat het busvervoer op bijvoorbeeld de Veluwe en delen van Midden-Overijssel nu plots op wankelen. Dat realiseren de verantwoordelijke provinciale bestuurders zich terdege. In het ergste geval krijgen reizigers de rekening betaald. 

En in het zwartste scenario voor reizigers in de Veluwe en Midden Overijssel al snel. Per 13 december loopt de bestaande Keolis-concessie af en moet, als het aan het provinciebestuur ligt, daar een andere vervoerder gaan rijden. Het is noodzaak om, zoals het Overijsselse provinciebestuur aan Provinciale Staten schrijft, ‘in volle vaart’ de hele aanbestedingsprocedure over te doen. 

Zo formuleerde het provinciebestuur het in een brief aan Provinciale Staten die woensdag door de volksvertegenwoordigers in Zwolle werd besproken: ‘Vanuit vervoerskundig oogpunt zijn er voor de reiziger aanzienlijke bezwaren verbonden aan intrekking van de concessie. Ook daarvan menen wij dat alles afwegend de gevolgen voor de reiziger niet van doorslaggevende betekenis kunnen zijn en dat het belang van integriteit van inschrijvers in openbare aanbestedingen zwaarder weegt.’

Geheimhoudingsplicht

Ook in het provinciehuis in Arnhem werd de kwestie woensdag bediscussieerd. Tot echte debatten kon het overigens niet komen. Keolis krijgt nog de gelegenheid zich te verweren en Statenleden zelf zijn gehouden aan een geheimhoudingsplicht: bij aanbestedingen komt veel bedrijfsinformatie te pas die niet zo maar in alle openbaarheid gedeeld kan worden.

Dat laatste betekent niet dat het gissen geblazen is naar wat Keolis bij de strijd om de busconcessie precies heeft misdaan. Eind mei lekte al uit, mede door toedoen van het bedrijf zelf dat naar Justitie stapte om aangifte te doen tegen eigen personeelsleden, waar het om draait.

De provincies als uitschrijvers van de aanbesteding kregen van Keolis niet alle wezenlijke informatie in de bieding. De – tegenwoordig gebruikelijke – eis dat het vervoer de komende tien jaar met (schone) elektrische bussen moest worden uitgevoerd ging ook gepaard met de eis dat de busleverancier tijdige levering moest garanderen.

‘Sideletters’

In geheime afspraken met die leverancier, het Chinese BYD, legde Keolis echter vast dat dat bedrijf geen boetes of rechtszaken hoefde te vrezen als levering vertraging opliep. Het bestaan van die zogeheten ‘sideletters’ hield Keolis geheim. Vermoedelijk omdat het bedrijf dan korting kon krijgen van de busbouwer en dus ook scherper kon bieden in de aanbestedingsrace.

De hele kwestie maakt weer eens duidelijk hoe het er bij de aanbestedingen in het openbaar vervoer aan toegaat. Vaak is het een ondoorzichtig schimmenspel (denk aan de malversaties die NS drie jaar geleden een toegekende ov-concessie in Limburg kostten) en heel vaak wordt zo scherp mogelijk geboden.

‘We concurreren elkaar naar beneden’, zei Transdev-directeur Pier Eringa onlangs daarover. De winstmarges voor de ov-bedrijven zijn al gering. In deze tijd is er al helemaal sprake van financiële nood bij die bedrijven. De coronacrisis hakt er zo op in dat de opbrengsten van reizigersvervoer gigantisch zijn gedaald. Het kabinet heeft NS en de stads- en streekvervoerders 1,5 miljard euro toegezegd om de schade te beperken.

Veel ov-deskundigen vrezen dat die 1,5 miljard niet toereikend is. De effecten van de financiële perikelen voor bijvoorbeeld investering in duurzamer materieel zullen mogelijk nog jaren naijlen.

Haast geboden

In Overijssel, Gelderland en Flevoland staan bestuurders nu voor een spoedeisender klus: hoe te garanderen dat er straks überhaupt bussen rijden? Omdat er haast is geboden gaan de provincies nu andere vervoersbedrijven vragen wie er bereid is om voor twee jaar de nu nog geldende dienstregeling van Keolis over te nemen.

Welk vervoersbedrijf – de sector die het vanwege al die onderbezette treinen, bussen en trams toch al zo moeilijk heeft – heeft daar oren naar? In het ergste geval kan de provincie een ‘openbare dienstverplichting’ aan een of meerdere vervoersbedrijven opleggen, zo staat in de brief die woensdag door Provinciale Staten van Overijssel werd bediscussieerd. 

Dat zou een unicum zijn. De overheid die een bedrijf dwingt te rijden, want openbaar vervoer is tenslotte een publieke, zeg maar nutsvoorziening. Tegenstanders van marktwerking in deze sector wrijven zich in de handen.

Meer over