FPÖ schoont in turbo-tempo andersdenkend Oostenrijk op

Er waait een andere wind in het Oostenrijk van de in Europa verguisde rechtse populist Haider. Hervorming volgt op hervorming....

Het is een zwoele zondagavond en een groep Oostenrijkse vrienden treft elkaar in een heurigen, een wijnlokaal aan de landelijke rand van Wenen. In de heurigen schenkt de wijnboer louter zijn eigen product. De onrustige stedeling vindt er een aangenaam toevluchtsoord.

De vrienden zitten buiten aan een lange houten tafel. De eerste fles witte wijn wordt verdeeld over robuuste glazen en gemengd met water. Om ongeremd te kunnen doordrinken. Gespreksonderwerpen volgen elkaar in hoog tempo.

Gaat het over de nationale politiek en begeeft de eigenaar zich binnen gehoorsafstand, dan wordt het stemgeluid gedempt. Hij is immers een 'bruine'. Op zijn grondgebied wil nog wel eens een nazi-term vallen. Baas en vriendentafel lachen vriendelijk naar elkaar, het onderhuidse ongemak aan weerskanten wordt weggepoetst met grappen en grollen.

Alles is politiek in Oostenrijk.

De politieke voorkeur is een belangrijk deel van de identiteit van de Oostenrijker. 'Oh, heb je vanmiddag een afspraak met hém? Zijn vader was een ÖVP'er (christen-democraat, red.) en hij is dat ook, maar van de linkervleugel.'

Het is doodnormaal om de politieke voorkeur te weten van de schoorsteenveger, de overbuurman, de wijkagent en de nieuwslezer op tv. Wie geen contributie betaalt aan een partij, is wel lid van een aan een partij gelieerde vakbond. En dankzij hen kom je aan die ene baan, kun je hem behouden en maak je kans op die woning. Geestverwanten helpen, bevoordelen elkaar.

Het is onder meer die cultuur die het mogelijk maakte dat de twee dominante politieke partijen in Oostenrijk, de sociaal-democratische SP & Ouml; en de christen-democratische ÖVP, de afgelopen decennia een stevige machtsbasis hadden in vrijwel alle geledingen van de maatschappij. Hun regeringsmacht stond niet ter discussie, tot de Vrijheidspartij (FP & Ouml;) onder de rechts-populist Jörg Haider een paar jaar geleden luider dan voorheen van zich deed spreken en de vloer aanveegde met deze cultuur van 'Proporz'.

In februari 2000 kwam de FP & Ouml; in de regering en twee jaar later houdt de hervorming die de partij in het vooruitzicht stelde in dat menig sociaal-democraat, van ministeries tot omroepdirectie, van zijn troon is gestoten en is vervangen door een christen-democraat of rechts-radicaal. 'Het is een geliefde gewoonte van Oostenrijkers om eilanden te vormen van gelijkgestemden', zegt FP & Ouml;-parlementariër Gerhardt Bösch. 'Wij hebben deze vorm van politieke bezitterigheid willen doorbreken. We zijn daarin geslaagd door op belangrijke functies socialisten te vervangen. Op een deel van die posten zitten nu FP & Ouml;'ers, ja. De hervorming lukt de ene keer beter dan de andere.'

'Oostenrijk is een democratuur', zegt de fotograaf van het vriendengezelschap in de heurigen. 'Nee, een dictacratie!' verbetert hij zichzelf met stemverheffing. 'Politiek is hier geen zaak van ideologie, maar van overleven van de partij zelf. Geworteld zijn in alle geledingen van de maatschappij is daarvoor van levensbelang. En dat gebeurt met een strakke regie.'

In het gezelschap is niemand te spreken over het Oostenrijk onder de twee jaar geleden nog zo door Europa verguisde regering. 'De enige winst is dat meer mensen van Mozart houden!' lacht de blonde zakenvrouw. 'Al die mensen die deze regering niet kunnen verdragen, zoeken hun heil tot concertzalen.'

Toch gebiedt de eerlijkheid hen te zeggen dat de christen-democraten en rechts-radicalen er in zijn geslaagd de hoge staatsschuld indrukwekkend te verlagen. Wel met als gevolg dat onder meer de belastingen flink zijn gestegen tot een voor Oostenrijk ongekend niveau. De tweede vraag die dezer dagen een Oostenrijk een Nederlander stelt luidt dan ook: hoeveel belasting betalen júllie? (Vraag één: Wat is dat in Nederland met Pim Fortuyn, was hij echt een gevaarlijke rechts-extremist?)

De regering heeft meer impopulaire maatregelen genomen, zoals invoering van collegegeld, snoeien in riante regelingen voor ambtenaren . Populair heeft zij zich gemaakt met 419 euro 'kindergeld' per maand voor gezinnen. Bedoeld om het geboortecijfer op te krikken en de combinatie van werk en zorg te vergemakkelijken, zegt de regering. Nee, om het aanrecht weer aantrekkelijk te maken voor vrouwen, zo menen feministen.

Sommige Oostenrijkers zeggen 'duizelig' te worden van de dadendrang van hun regering. 'Er gaat geen dag voorbij of er wordt weer iets hervormd, afgeschaft of ingevoerd. Het turbo-tempo van dit kabinet is amper bij te houden, en misschien is dat wel de opzet', zegt de Kroaat Goran Novakovic van het Integratiefonds in Wenen. Hij voert campagne tegen de nieuwe Vreemdelingenwet. Onder het mom van integratie wordt zijns inziens immigranten de duimschroeven aangedraaid.

Oostenrijk mag dan door andere Europese landen rechts zijn ingehaald als het gaat om beleid ten aanzien van buitenlanders, de regering maakt niet serieus werk van integratie, meent Novakovic. 'De inburgeringscursus duurt honderd uur. 'Wie kan in honderd uur de Duitse taal leren, lachwekkend toch? Als het in vier jaar niet is gelukt, moet de cursist het land uit. Dat is onmenselijk.'

Het is hem opgevallen dat een redelijk grote groep immigranten standpunten van de FP & Ouml; over buitenlanders steunt. Net zoals de Nederlandse LPF stelt de Vrijheidspartij dat de komst van nieuwe immigranten moet worden tegengegaan en dat de aandacht moet uitgaan naar integratie van hen dieal in het land wonen. 'Die laatsten zeggen: ''Ha, ze zijn gelukkig wèl lief voor ons, laten we ze steunen''.' Wat de genaturaliseerde Kroaat irriteert aan het Oostenrijk van nu is de 'haat tegen links'. 'Alles lijkt te kunnen worden gezegd tegen linksdenkenden, wat leidt tot een vijandige sfeer.'

De grenzen van wat wel en niet kan worden gezegd worden opgerekt. Een Haider die de president van de Hoge Raad met de naam Adamovich, na een hem onwelgevallig vonnis via de media vraagt of hij eigenlijk wel een verblijfsvergunning heeft. Partijgenoot Gaugg die op een openbare bijeenkomst een eigen uitleg geeft van het woord 'nazi': nieuw, aantrekkelijk, (zielsicher) doelbewust, intelligent'.

Op een ruime mate van verdraagzaamheid jegens andersdenkenden kan het FP & Ouml;-smaldeel van de regering niet worden betrapt. Sinds deze partij in de regering zit regent het rechtszaken van de FP & Ouml; tegen critici, onder wie veel journalisten of het medium waarvoor zij werken. Het is vaak Haider in persoon die de zaak aanspant, daarbij juridisch bijgestaan door het advocatenkantoor waaraan de FP & Ouml;-minister Böhmdorfer van Justitie voor zijn toetreding tot het kabinet verbonden was en dat nog steeds zijn naam draagt.

Vermoedelijke feitelijke onjuistheden en ook kritische uitingen zijn aanleiding tot de rechtszaken. Zaken die in hoger beroep steevast worden gewonnen als zij in behandeling worden genomen door rechter Maurer, die bekend staat als een sympathisant van de FP & Ouml;.

De politicoloog Anton Pelinka werd vorig jaar in hoger beroep vrijgesproken - niet door Maurer - van het beledigen van Haider. In eerste instantie was hij veroordeeld tot een boete voor zijn bewering dat Haider met uitspraken waarin hij het nationaal-socialisme bagatelliseert, verantwoordelijk is voor het acceptabeler maken van bepaalde nationaal-socialistische opvattingen.

Volgens Pelinka zijn er 'grijze gebieden' aan het ontstaan in Oostenrijk, waar de onafhankelijkheid op zijn minst twijfelachtig is. 'De rechtbanken zijn nog wel onafhankelijk, maar anders is het bij het ministerie van Justitie, waar de voormalige advocaat van Haider leiding aan geeft en zaken stuurt die in het belang zijn van de eigen partij. Ook de staatsomroep, de ORF, probeert de FP & Ouml; duidelijk te beïnvloeden. De leiding is onlangs vervangen en sindsdien wordt er veel voorzichtiger bericht over politieke onderwerpen.'

Pelinka, die bekendstaat als een onafhankelijk, kritisch denker, vertelt dat hij voordat de huidige regering aantrad gemiddeld twee keer per maand door de ORF werd uitgenodigd om commentaar te leveren op politieke ontwikkelingen. Sinds het aantreden van de regering is de telefoon niet meer gegaan. Ja, hij mocht na 11 september vertellen over zijn persoonlijke ervaringen in de VS, waar hij als gastdocent werkzaam was. ' Het is een indicatie dat de ORF het beter vindt geen mensen te interviewen die kritiek kunnen uiten op de regering.'

De politicoloog stelt dat een meerderheid van de Oostenrijkers niet goed wordt geïnformeerd. De media plegen zelfcensuur door de druk die uitgaat van het FP & Ouml;-bombardement aan rechtszaken, zegt een woordvoerder van de Vereniging van Journalisten. Tegelijk doet volgens hem de regering er alles aan om kritische journalistiek te voorkomen. 'Persconferenties zijn korter dan ooit, er is amper gelegenheid voor het stellen van vragen en kritische vragen blijven onbeantwoord.'

'Ik ben bezorgd over Oostenrijk', zegt Anton Pelinka. Hij doelt niet alleen op de pogingen tot beknotting van de vrijheid van meningsuiting, maar ook op de ophef rond de Benes-Decreten. 'In dit land worden sommige zaken normaal die dat niet zouden mogen zijn.' Oostenrijk eist van Tsjechië dat het deze decreten, op grond waarvan na 1945 honderdduizenden Sudeten-Duitsers uit het toenmalige Tsjechoslowakije werden verdreven, uit de wet haalt.

Pelinka: 'De politiek, de FP & Ouml; voorop, stelt in deze discussie het leed voor de verdreven Sudeten-Duitsers op een lijn met dat van de joden in de holocaust. Dat is weerzinwekkend. Deze regering heeft een schadevergoeding voor nazi-slachtoffers geregeld en de FP & Ouml; gebruikt dat als wisselgeld om genoegdoening te eisen voor de Sudeten-Duitsers. Dit terwijl alle ellende van de Tweede Wereldoorlog zijn wortels had in Oostenrijk. Hitler was een Oostenrijker en in dit land was 15 procent van de bevolking lid van de nazi-partij.'

'Met de Waldheim-affaire in de jaren tachtig leek Oostenrijk een begin te maken met het onder ogen zien van zijn medeverantwoordelijkheid voor de Holocaust. Deze regering heeft radicaal een einde gemaakt aan dit proces. Oostenrijkers voelen zich weer slachtoffers van het nationaal-socialisme. We zijn terug bij af.'

Meer over