Foute genen, foute conclusies, foute adviezen

Steeds meer bedrijven bieden op internet genetische tests aan.Op basis van een dna-profiel krijgt de klant gezondheidsadvies. Er deugt weinig van.Door Ben van Raaij..

Wereldwijd zoeken onderzoekers naar de ingewikkelde verbanden tussen genen en gezondheid. Steeds meer bedrijven proberen alvast een graantje mee te pikken. Via internet verkopen ze dna-tests aan consumenten, voor prijzen van 300 tot 1000 dollar. Ze maken een genetisch risicoprofiel van de klant en geven op basis daarvan adviezen over levensstijl en dieet. Soms leveren ze er zelf de aanbevolen voedingssupplementen bij.

Zulke genetische zelftests zijn echter voorbarig en misleidend. Er is volstrekt onvoldoende bewijs dat ze werken, zegt epidemioloog Cecile Janssens van Erasmus MC in Rotterdam. Samen met Rotterdamse en Amerikaanse collega’s testte zij de tests. Hun publicatie verscheen donderdag in het American Journal of Human Genetics.

Dit is de eerste wetenschappelijke review van zulke tests, zegt Janssens. Ze benadrukt dat het niet gaat om de tests die door gewone dna-labs worden gedaan bij erfelijke aandoeningen als Huntington of taaislijmziekte. ‘Voor zulke ziektes, verbonden met één enkel gen, bestaan er gevalideerde tests.’

Janssens c.s. bekeken de tests van zeven bedrijven (Genelex, Genovations, Genosolutions, Integrative Genomics, Salugen, Sciona en Suracell). De nieuwste speler, het aan internetbedrijf Google gerelateerde 23andme, is niet meegenomen. Ze inventariseerden welke genen en snp’s (genetische varianten of mutaties) bij de tests werden gebruikt. En gingen in meta-analyses van studies na of er bewijs voor is dat de genen in kwestie inderdaad meer risico opleveren.

De resultaten zijn ontluisterend. Van de in totaal 56 genen die volgens de bedrijven van invloed zouden zijn op het ontstaan van aandoeningen als diabetes type 2, hart- en vaatziekten en osteoporose, komen er 24 (43 procent) niet voor in de literatuur. Van de overige 32 genen blijkt slechts 38 procent een statistisch significante relatie te hebben met een ziekte. Meestal zo gering dat er geen enkele voorspelling op te baseren is.

Die relatie, zegt Janssens, is soms ook heel anders dan de bedrijven beweren: zo blijken de gebruikte ‘hart- en vaatziekte-genen’ een rol te spelen bij andere ziekten, en twee van de vijf ‘botziekte-genen’ geen link te hebben met enige botziekte. Andere genen zijn algemene genen die een rol spelen bij tal van ziekten en dus ongeschikt zijn voor een individueel dna-profiel.

Dit hoeft niet te verbazen, zegt Janssens, omdat de tests vaak zijn gebaseerd op verouderde studies. ‘Juist de laatste tijd verschijnen er veel associatiestudies over de voorspellende waarde van bepaalde genencombinaties voor het krijgen van complexe ziektes. Probleem is dat uit die studies vooral blijkt hoe weinig we er mee kunnen. Daarvoor zijn de risico’s van bepaalde mutaties te klein en is het samenspel van genen en omgevingsfactoren te ingewikkeld. En dat komt die bedrijven natuurlijk niet uit.’

Er is meer onzeker. ‘De bedrijven stellen genetische profielen op van combinaties van genen, maar we weten nog helemaal niet wat een genetisch profiel is. Laat staan dat we weten hoe je op basis van zo’n profiel kunt komen tot gezondheidsadviezen. Ik vermoed dat ze die vooral baseren op de vragenlijstjes die de klant moet invullen over eten, drinken en roken.’

Wat de bedrijven beweren te doen, concludeert Janssens, kàn nog niet. Misschien wel nooit. ‘Je kunt alleen zeggen: u heeft op dit gen die variant. Dat zegt niks. Daar voorspellingen op baseren is niets meer dan wat een waarzegster doet. U en ik kunnen op die manier ook wel zo’n bedrijfje beginnen.’

Nadeel van de tests is volgens Janssens dat een negatieve uitslag een vals gevoel van geruststelling geeft: u heeft dit gen niet, dus u hoeft zich geen zorgen te maken dat u deze ziekte krijgt. ‘Andersom kan een positieve uitslag ertoe leiden dat gezonde mensen het medisch circuit in gaan.’ Zorgelijker vindt Janssens het dat bedrijven als DNA Direct en Decode tests aanbieden voor diabetes type 2 op basis van één enkel gen. ‘Terwijl je een test voor zulke complexe ziektes niet op één gen kunt baseren.’

Toch wil ze geen verbod op de tests. ‘Het is natuurlijk volksverlakkerij. Ik vergelijk het echter met antirimpelcrèmes: of die werken is de vraag, maar wie ze wil kopen, moet dat kunnen doen. Hopelijk blijkt dit een kortstondige hype.’

Meer over