Fotograaf van Frankrijk

Vijf jaar lang trok Raymond Depardon door Frankrijk. Na een boek en expositie maakte de gevierd documentairemaker er met zijn vrouw Claudine Nougaret een film over, Journal de France. 'Het is fictie, Raymond speelt zichzelf.'

Na een minuut of tien komt Claudine Nougaret tussenbeide. 'U vraagt nu steeds naar het boek en de foto's', zegt ze. 'Ik dacht dat dit interview over de film zou gaan. Als het zo doorgaat, ga ik net zo lief wat anders doen.'

Nougaret is de vrouw van gelauwerd documentairemaker Raymond Depardon; de film waar ze het over heeft, is diens laatste, Journal de France, waarin Depardon met zijn kampeerbusje Frankrijk doorkruist; om kapperszaken en bars, gemeentehuizen en drogisterijen vast te leggen, in dorpjes waaraan de tijd is voorbijgegaan. Mensen zie je zelden. 'Overdag kom je alleen bejaarden en kinderen tegen', legt Depardon uit. 'Daar was het me niet om te doen.'

Een documentaire, zo zegt Lumière, de Nederlandse distributeur. Maar klopt dat wel? Wat is Journal de France eigenlijk: fictie, documentaire, of iets er tussenin? Het onderwerp blijkt gevoelig te liggen, in elk geval bij Nougaret, die de film samen met Depardon maakte.

Je ziet Depardon in de film spiedend rondkijken, stoppen, omdraaien soms. Hij pakt de technische camera, stelt na lang wikken en wegen zijn driepoot op, duikt onder het rode doek, drukt af. De foto's zijn voor een groot project: La France de Raymond Depardon - boek en expositie waren vorig jaar een groot succes in Frankrijk, dat dankzij hem het gevoel kreeg zichzelf in de ziel te kunnen kijken.

'Ik ken Djibouti beter dan de Maas', zegt Depardon, die als fotograaf de brandhaarden van de wereld opzocht. Daar moest verandering in komen. Vijf jaar lang verkende hij de uithoeken van zijn vaderland. Van die zoektocht doet Journal de France verslag. Of toch niet?

Samen zijn ze naar hotel Lutetia aan de Parijse boulevard Raspail gekomen om over de film te vertellen. Ze kennen elkaar allang. Hun ontmoeting is op film vastgelegd, in korrelig zwartwit. Beelden van 1986; hij is een beroemd fotograaf, zij heeft net met regisseur Éric Rohmer als geluidsvrouw aan haar eerste film gewerkt. Als ze elkaar filmen, vonkt de verliefdheid van het doek. Sindsdien zijn ze onafscheidelijk.

Hij: 'Ik wilde wat doen met het restmateriaal van m'n documentaires.'

Zij: 'Ik dacht: dat kan, maar vertaal het naar het heden. Geef het een plaats, beleef het als een droom terwijl je voor je boek fotografeert. Dus hebben we de plekken waar foto's werden gemaakt opnieuw opgezocht. Weet je een mooi oud café, vroeg ik dan. Ik ken er drie, zei Raymond. En zo kwamen we bij het Café des Amis in Fay-sur-Lignon in de Haute-Loire, diep onder de sneeuw.

'Alles wat je in de film ziet, is in scène gezet. Het is fictie, Raymond speelt zichzelf. Waarom niemand dat wil geloven, is voor mij een raadsel. De film is iets heel anders dan boek en expositie. Ik wilde het authentieke laten zien van een fotograaf die vijf jaar alleen door zijn land trekt. Maar voor de film was hij met een team. Twee camera's volgden hem, er was licht en geluid. Juist omdat je dat niet doorhebt, is de film geslaagd.'

Hij: 'Ik was wel bang dat het gekunsteld zou worden als we alles in scène zetten.'

Zij: 'Hij is een fantastisch acteur: naturel, niet snel tevreden. Niet voor niets wordt hij weleens voor theater gevraagd.'

Hij: 'Claudine belde me soms als ik onderweg was. Waar zit je, vroeg ze dan. Ik weet het niet, moest ik vaak antwoorden. Ik heb veel gedwaald. Mij ging het om het Frankrijk halverwege stad en platteland. Ik ben opgegroeid op een boerderij in de Rhônevallei. Als ik naar school fietste, reed ik door de rafelranden van de bebouwing. Daarnaar heb ik gezocht.'

Zij: 'Sorry, nu vermeng je het weer. Het interview komt steeds weer bij de foto's uit. Raymond is de enige die Frankrijk op deze manier heeft vastgelegd. Ook de film is een onafhankelijk project. Wij financieren onszelf, wat uitzonderlijk is.'

Op de tegenwerping dat zoiets wel vaker gebeurt - denk aan Le Serment de Tobrouk, de film van de gefortuneerde actiefilosoof Bernard-Henri Lévy over Libië, wordt ze boos. 'Dat is een reportage, gemaakt met video. Hoe kun je ons daarmee vergelijken? Gaat het zo door, dan vertrek ik. BHL is geen cinema, eerder komedie.'

Hij: 'Hou erover op, we hebben samen de film gemaakt, dat moet genoeg zijn.'

Later legt ze uit wat voor haar de kern van de film is. De afgelopen twintig jaar maakten ze samen veel filmdocumentaires. Maar altijd gaan de credits naar Depardon. 'Ik sta achter de schermen, ben onzichtbaar. Mij wordt nooit iets gevraagd. Daarom was er de behoefte dit te maken.'

Hij: 'Profils Paysans, de drie documentaires over de boeren, hebben dit in gang gezet. Wekenlang zijn we door gezinnen thuis ontvangen. Dat lukt veel beter als koppel; het stelt hen op hun gemak. In Noord-Europa gaat zoiets misschien anders; ik heb fantastische documentaires gezien uit Engeland, Duitsland en Nederland. Maar zo kan ik niet werken. Een Fransman is een beetje bang om gefilmd te worden. Die vraagt zich af wat zijn ouders of zijn buren ervan denken. Maar win je het vertrouwen, dan zijn ze genereus en vriendelijk. Dat wantrouwen neem je sneller weg als je samen bent.'

Zij: 'Je komt toch in hun huis, in de intimiteit van mensen. Met z'n tweeën word je gemakkelijker nog eens uitgenodigd. De rolverdeling tussen ons is duidelijk. Raymond filmt, ik schrijf de teksten, produceer, doe de regie.'

Hij: 'In mijn films is het beeld mannelijk en het geluid vrouwelijk. Voor het geluid moet je dicht bij de mensen komen, ik als cameraman blijf meer op de achtergrond.'

De rust van de beelden van het Franse achterland wordt in Journal de France afgewisseld met turbulente archiefopnamen. Soms zijn dat straatbeelden, waarin hij met zijn camera bijna opdringerig willekeurige voorbijgangers volgt. 'De straat onthult veel van hoe mensen zijn', zegt hij. Vaak stond hij met de camera vooraan bij de grote conflicten. In 1969, bij de eerste herdenking van de Praagse lente, werd hij aangehouden, maar zijn camera werd niet in beslag genomen. De films kon hij het land uit smokkelen. Pas onlangs heeft hij ze ontwikkeld. 'Indrukwekkend om die gezichten terug te zien. De beeldkwaliteit is verrassend goed.'

Tijdens de oorlog in Biafra filmde hij een Vlaamse huurling, die stoer vertelt over de gevechten die ze de volgende dag zullen leveren. Op de dag zelf zie je de angst in zijn ogen. Terecht, zo blijkt; Depardon filmt hoe zijn dode lichaam later achter de linies wordt gebracht.

Zij: 'Raymond wilde zijn archiefmateriaal gebruiken en geloofde niet zo in die Franse fictie. Voor mij was het omgekeerd. Dat hebben we in elkaar geschoven. De film is literair. Je ziet Raymond die in zijn camion rijdt en zijn verleden droomt. Want ook de dekolonisatie, ook wat in Biafra of Tsjaad gebeurt, maakt deel uit van de Franse geschiedenis. Bij die oude beelden bestond mijn enige bijdrage eruit hem te waarschuwen: te lang, te lang.'

Hij: 'En ik wilde graag de film van onze ontmoeting tonen. Misschien is dat het hart van het project. Ik had het 25 jaar niet teruggezien.'

Zij: 'Dat is iets heel intiems.'

Hij: 'Ik was zelfs bang het aan de kinderen te laten zien. Al blijft het in het nette.'

Tussen december 2004 en februari 2010 reed Depardon 75 duizend kilometer kriskras door Frankrijk. Beter dan wie ook kan hij beoordelen hoe het land er voor staat. 'Het eerste jaar was schokkend', zegt hij. 'Vooral in het noordoosten - Elzas-Lotharingen - en het zuidwesten voelde je de depressie.De laatste jaren zag ik meer positiefs. Ik werd ingehaald door vrachtwagentjes van bedrijven voor windmolenonderhoud of zonne-energie. Ik zag ook meer jongeren in de dorpen. Ze namen winkels over, vooral kapperszaken. Mensen zoeken de ruimte op. En ik zag kleuren terugkomen die in Parijs verboden zijn: oranje, rood, geel.'

Zij: 'Het is toch de bedoeling dat de film je blik verandert. Als je daarna niet meer op dezelfde manier naar winkels of kleuren kijkt, dan hebben we wat gewonnen.'

La France de Raymond Depardon. BNF/ Seuil. 59 euro

CV Raymond Depardon

6 juli 1942

Geboren op La ferme du Garet, een boerderij in Zuid-Frankrijk die hij later in een fotoboek zal vastleggen

1960

Maakt in de Sahara zijn eerste grote reportage

1966

Richt fotobureau Gamma op, werkt in Vietnam en Algerije maar ook als paparazzo

1974

Maakt film over de verkiezing van Valéry Giscard d'Estaing als president

1979

Wordt lid van fotobureau Magnum

1986

Ontmoet Claudine Nougaret

Vanaf 2000

Maakt Profils paysans, drieluik over Franse boerenstand

2004 - 2010

Werkt aan La France de Raymond Depardon

2012

Journal de France verschijnt, maakt staatsportret François Hollande

CV Claudine Nougaret

1 november 1958

Geboren in Montpellier

1986

Geluidsvrouw voor Le rayon vert van Éric Rohmer

1986

Ontmoet Raymond Depardon

Vanaf 1990

Werkt met hem aan documentaires, zoals Délits flagrants, La captive du désert, 10e chambre en Profils paysans.

2012

Maakt Journal de France, buiten mededinging gepresenteerd op festival Cannes

Ze hebben samen twee kinderen

Portret Hollande

Raymond Depardon maakte 29 mei het officiële staatsieportret van François Hollande. De foto van de nieuwe president hangt in alle scholen en gemeentehuizen. 'We waren al eens samen naar Tulle geweest, waar Hollande burgemeester was', vertelt Depardon. 'Tulle ligt afgelegen, het is een lange autorit. Onderweg vroeg hij van alles. Fotografen zien en horen veel, je moet ze laten praten. Hollande luisterde goed. Hij vroeg: is het normaal dat fotografen me vragen op tafel te klimmen? Dat moet u nooit doen, heb ik gezegd. Sindsdien is hij mijn werk blijven volgen. Ik ben niet zo'n portretfotograaf, op deze opdracht had ik niet gerekend. Ik wist dat de handen van de president in beeld moesten, al weet hij niet altijd wat hij ermee moet. En het moest niet al te geposeerd worden. De tuin van het Élysée als achtergrond geeft er iets van het platteland aan. En je moet wat met die vlaggen, die voor de gelegenheid zijn gemaakt. Mensen zeggen wel dat het geen Franse maar een Hollandse vlag is die je ziet. Voor het uitlichten heb ik één sterke lamp gebruikt, dat heb ik geleerd van de grote cineasten.'

undefined

Meer over