Fotodoek

Gustave Caillebotte had de sensibiliteit om de veranderingen vast te leggen in het Parijs van de 19de eeuw. Het Gemeentemuseum brengt hem van de periferie terug in het hart van de moderne kunst.

DOOR STEFAN KUIPER

Gustave Caillebotte - een impressionist en de fotografie

Gemeentemuseum, Den Haag, te zien t/m 20/5

Het kan verkeren. Lang was Gustave Caillebotte (1848-1894) - een van de voortrekkers van het impressionisme - nauwelijks nog bekend als schilder. Hij genoot naam als verzamelaar en mecenas, de man die zijn collectie legateerde aan de staat en zo de basis legde voor het huidige Musée d'Orsay, maar als kunstenaar leek zijn ster gedoofd. Inmiddels is die reputatie gerehabiliteerd, maar niet veel. Want eerlijk: in de pikorde van het impressionisme bungelt hij nog altijd ergens onderaan. En zijn meesterwerk Raboteurs de parquet (1875) geniet bij liefhebbers misschien een zekere bekendheid, vergeleken met evergreens van Monet, Manet, Renoir, Degas etc. blijft het een obscure aangelegenheid.

In het Gemeentemuseum, Den Haag willen ze Caillebotte plaatsen waar hij hoort: uit de periferie, terug in het hart van de moderne kunst. Gustave Caillebotte - een impressionist en de fotografie toont een stuk of vijftig schilderijen van Caillebotte aangevuld met fotografie en een enkel doek van een tijdgenoot, een prachtige Monet. De tentoonstelling is rijker dan de titel doet vermoeden. Zij had ook 'Gustave Caillebotte - een impressionist en de fotografie én Parijs' kunnen heten. Zij gaat over Caillebotte en zijn gebruik van foto's, maar toch zeker zoveel over de lichtstad en de veranderingen die die in de 19de eeuw doormaakte.

Die veranderingen waren, zoals bekend, aanzienlijk. Het inwonertal verdubbelde. De fotografie werd uitgevonden. Prefect Haussmann veranderde de kromme straatjes in weidse allees. Met al die infrastructurele en technische vernieuwingen veranderde ook de gevoelstemperatuur van het leven in de stad. Dat werd dynamischer, jachtiger, sneller. Het wachten was op een figuur met de sensibiliteit om deze omslag vast te leggen.

Caillebotte voldeed. Hij was een amateur in de ouderwetse, positieve, zin van het woord: avontuurlijk, duizendpoot, eindeloos leergierig; gezegend met een riant familiefortuin én panden aan de Boulevard Haussmann. En in Petit Gennevilliers vulde hij zijn dagen met louter liefhebberijen: zeilen, tuinieren, boten ontwerpen, kunst verzamelen. En schilderen dus: landschappen, stadsgezichten, stillevens, portretten.

Caillebotte had dezelfde uitvindersachtige mentaliteit die je eerder zag bij een 17de-eeuwer als Jan van der Heijden. Hij maakte kunst zoals een puzzelaar puzzelt. Hij zocht - én hij vond.

Belangrijkste vondst: de fotografie. Caillebotte was een fanatiek verzamelaar van foto's; zijn broer, Martial Caillebotte, was een niet onaardige amateurfotograaf. In zijn schilderijen zie je die fascinatie voor het nieuwe medium steeds terug. Ze zijn gemaakt met de blik van een fotograaf: achteloze kadrering, sterke repoussoirs en, het belangrijkst, ontvankelijk voor onderwerpen die vóór de uitvinding van de fotografie als triviaal golden.

Voorbeeld: Un réfuge, Boulevard Haussmann (1880). Het schilderij toont een straat. De straat bevat een vluchtheuvel met mensjes. Die vluchtheuvel en die mensjes roepen op hun beurt weer een ander beeld op: een wijzerplaat van een klok met cijfers. U zegt: niet spectaculair. U heeft gelijk. Totdat je bedenkt dat het in Caillebottes tijd niet gebruikelijk was om vluchtheuvels van bovenaf te schilderen. Sterker: dat er überhaupt niemand op het idee kwam om zo'n ding te schilderen. Door wél op dat idee te komen en die vluchtheuvel wél te schilderen veranderde Caillebotte zijn betekenis. En dus de wereld.

Ander voorbeeld: Vue prise a travers un balcon (1880). Ook hier een bovenaanzicht. En ook hier van een drukke straat. Alleen heb je hier geen vrij zicht op dat bovenaanzicht van die straat; je blikveld wordt belemmerd door een gietijzeren balkon: stoep, mensen, stalletjes en die leuke, oude koets - allemaal zijn ze deels aan het zicht onttrokken. Dit is een bij uitstek modern doek. Het heeft het voyeuristische van een foto gemaakt door een paparazzo en het achteloze van een snapshot. Het behelst een nieuwe manier van kijken: wijs, zelfbewust, plagerig. Én heel erg besmettelijk.

Want dat is de grote onthulling van deze tentoonstelling: Caillebottes artistieke invloed. Ondanks z'n tanende reputatie maakte hij na zijn dood wel degelijk school. Hij werd opgepikt door modernistische fotografen als Alexander Rodtsjenko, André Kertész en László Moholy-Nagy - allen te zien in Den Haag - die uit zijn schilderijen overnamen wat ze eruit konden gebruiken: balkons, scheve perspectieven en kleine mannetjes op een rotonde als wijzers op een klok. Fotografie imiteerde schilderkunst die weer fotografie had geïmiteerd. Inderdaad: het kan verkeren.

undefined

Meer over