Analyse

Formatie begint opnieuw na plotselinge blik in Haagse binnenwereld

Verkenner Kajsa Ollongren gunde heel Nederland een blik in haar notities voor de formatie van Rutte IV. Een mogelijke suggestie over het ‘lozen’ van CDA-Kamerlid Pieter Omtzigt leidt tot gêne en chagrijn. De formatie moet weer helemaal opnieuw beginnen.

De nieuwe verkenners Tamara van Ark en Wouter Koolmees worden donderdag ontvangen door Kamervoorzitter Khadija Arib in de Stadhouderskamer.  Beeld Freek van den Bergh / de Volkskrant
De nieuwe verkenners Tamara van Ark en Wouter Koolmees worden donderdag ontvangen door Kamervoorzitter Khadija Arib in de Stadhouderskamer.Beeld Freek van den Bergh / de Volkskrant

Heel wat hoofdrolspelers op het Binnenhof zoomen donderdagochtend met stijgend ongemak in op een foto van Kajsa Ollongren. De D66-verkenner, die net een positieve coronatestuitslag heeft gekregen, loopt gehaast richting haar dienstauto, maar de aandacht gaat alleen uit naar het A4-tje vol keurig uitgetypte vergaderpunten dat ze onder haar arm draagt.

Korzelige pixels liegen niet. ‘Linkse partijen houden elkaar niet echt vast’, staat er. ‘Minderheidskabinet: weinig echt enthousiasme.’ ‘Meerderheid EK (Eerste Kamer, red.) voor niemand een must’. En dan, ergens halverwege: ‘Positie Omtzigt, functie elders’.

Kritisch Kamerlid

Het zijn vooral die laatste vier woorden die het einde inluiden van Ollongren en haar mede-verkenner Annemarie Jorritsma, die donderdag hadden willen spreken met de verkiezingswinnaars Mark Rutte (VVD) en Sigrid Kaag (D66). Moest daar ook overlegd worden over het onschadelijk maken van het kritische CDA-Kamerlid Pieter Omtzigt?

Het CDA reageert woedend op de foto, ook omdat er nog wat opmerkingen staan over ‘de onderhandelingsstijl’ van Hoekstra en diens positie in een toekomstig kabinet. De CDA-leider noemt het lijstje van Ollongren ‘bizar’. ‘Het zijn onderwerpen die geen van allen met mij zijn besproken en waar zij ook niet over gaat.’ Dan al is duidelijk: de verkenners zijn niet meer te handhaven.

Ollongren en Jorritsma proberen bij hun onvermijdelijke aftocht een uur later de schade te beperken. De per ongeluk geopenbaarde notitie is ‘geen directe weergave van de reeds gevoerde gesprekken’, bezweren ze in een persverklaring.

Overtuigend klinkt het niet. De conclusie dat er weinig enthousiasme is voor een minderheidskabinet, moet gebaseerd zijn op gesprekken met de betrokken partijen. Hetzelfde geldt voor de vaststelling dat een meerderheid in de senaat voor niemand ‘een must’ is. Zou de notitie over Omtzigt dan uit de lucht zijn komen vallen?

Minister Kajsa Ollongren verlaat het Binnenhof met vertrouwelijke notities open en bloot onder haar arm. Beeld Bart Maat / ANP
Minister Kajsa Ollongren verlaat het Binnenhof met vertrouwelijke notities open en bloot onder haar arm.Beeld Bart Maat / ANP

Beschuldigende vinger

Bij het CDA wordt achter de schermen meteen met de beschuldigende vinger naar VVD en D66 gewezen. Die partijen zouden ‘geobsedeerd’ zijn door Omtzigt. Het CDA-Kamerlid luidde met zijn graafwerk naar de toeslagenaffaire eerst de val in van D66-staatssecretaris Menno Snel en uiteindelijk het einde van het hele kabinet Rutte III.

Dat er bij VVD en D66 vragen leven over de positie van de populaire nummer twee van het CDA is een publiek geheim. Omtzigt sprak de afgelopen maanden honend over ‘de Haagse kliek’, noemde Nederland ‘een bananenmonarchie’ en zei dat hij ‘vier jaar lang voorlogen’ is door het vorige kabinet met Mark Rutte als kwade genius. Als diezelfde Omtzigt de komende jaren een sleutelfunctie gaat vervullen binnen het CDA, bijvoorbeeld als fractievoorzitter, heeft dat invloed op de rest van de coalitie. En niet iedereen zal geloven dat de levensvatbaarheid van Rutte IV groeit met Omtzigt als een van de CDA-kapiteins.

De fixatie op het Kamerlid is alleen maar toegenomen door recente berichten over spanningen binnen het CDA. Omtzigt, die ook naar eigen zeggen overwerkt thuis zit, zou zich tijdens de campagne genegeerd hebben gevoeld door de partijtop. Omgekeerd is er bij andere CDA’ers wrevel dat Omtzigt tijdens de campagne vooral zijn nieuwe boek promootte, eigen verkiezingsposters ontwierp en zonder overleg premier Rutte uitdaagde voor een debat.

Instabiel CDA

Omtzigt en de mogelijke ‘instabiliteit binnen het CDA’ was de afgelopen dagen bij meer potentiële coalitiepartners onderwerp van gesprek. Helemaal verbazingwekkend is dat niet. Bij voorgaande formaties lekte ook al uit dat er over individuele Kamerleden werd gesproken, al stond het nooit eerder zo zwart op wit. In 2017 wilde de VVD bijvoorbeeld vooraf weten of het kritische ChristenUnie-Kamerlid Joël Voordewind binnenboord zou blijven. Bij het gedoogkabinet Rutte I bestonden er zorgen over Hero Brinkman, een eigenzinnig PVV-Kamerlid dat geregeld in de clinch lag met Wilders.

De notities van Ollongren bieden een nog pijnlijkere blik in de geheime wereld van het formeren. Een deel van de Kamer wil volgende week horen of het klopt dat er voor Omtzigt een ‘functie elders’ gezocht moest worden en van wie de suggestie kwam. Van een partijleider? Of was het Ollongren, die als minister van Binnenlandse Zaken nota bene verantwoordelijk is voor het functioneren van de democratie? ‘Ik wil geen minister die plannen maakt om Kamerleden te lozen!’, laat PVV-leider Geert Wilders donderdag weten.

Nieuwe verkenners

Voor de nieuwe verkenners, demissionair minister van Sociale Zaken Wouter Koolmees (D66) en zijn VVD-collega Tamara van Ark (Medische Zorg), die weer alle partijen opnieuw gaan uitnodigen, wacht heel wat herstelwerk. Zo leeft bij VVD en D66 de stille hoop dat de PvdA misschien ook zonder linkse partner wil aanschuiven bij de formatie, maar donderdag zet partijleider Lilianne Ploumen de hakken weer in het zand. Van Ollongrens notitie dat de linkse partijen elkaar ‘niet echt vasthouden’ klopt volgens haar niks.

En als iemand al de hoop had om Omtzigt op een zijspoor te duwen dan lijkt die nu nog ijdeler dan voorheen. Na de gebeurtenissen van donderdag zal een vertrek van Omtzigt al snel uitgelegd worden als een overwinning voor de duistere krachten op het Binnenhof. Ayfer Koç, lokaal CDA-politica en echtgenoot van Omtzigt, laat dan ook meteen weten dat de ‘politieke leiders’ niet op een exit van haar man moeten rekenen. ‘Gelukkig gaan zij daar niet over, maar wel zijn 342.000 kiezers die hij niet in de steek laat.’

Meer over