First lady's met de macht en invloed van een keizer

Tijdens de eerste Romeinse keizerlijke dynastie gedroegen niet alle keizersvrouwen zich als een volgzame echtgenote. Sommigen traden nadrukkelijk op de voorgrond....

Nero liet zijn moeder vermoorden omdat hij vond dat ze te veel invloed had. Agrippina de Jongere, de moeder, had volgens geschiedschrijvers inderdaad veel macht en probeerde zich van meet af aan met het beleid van de keizer te bemoeien. Als zus van keizer Caligula en echtgenote van Claudius had zij jarenlang een belangrijke positie bekleed, en wenste die niet op te geven.

Haar machtspositie is zichtbaar op een gouden munt die kort na Nero’s aantreden werd geslagen. Daarop staat zij net zo prominent afgebeeld als haar zoon. Enkele maanden later werd de munt aangepast en verdween het konterfeitsel van Agrippina naar de achtergrond. Maar de problematische verhouding tussen moeder en zoon bleef bestaan. Nero vond dat Agrippina’s vooraanstaande positie hem belemmerde om zich te laten gelden als een nieuwe Augustus, Rome’s eerste keizer, die de staat en de senaat boven alles stelde. Daarom bekeerde hij zich tot de moedermoord.

Agrippina is het meest in het oog springende voorbeeld van een keizerlijke vrouw die niet op de achtergrond bleef maar zich uitdrukkelijk in de openbaarheid presenteerde. En die daarmee, zoals historica Lien Foubert (27) het uitdrukt, de grens tussen het private en het publieke domein overschreed.

Komende woensdag promoveert Foubert aan de Radboud Universiteit Nijmegen op het proefschrift Women going public – Ideals and conflicts in the representation of Julio-Claudian women, een wetenschappelijke verhandeling over de vrouwen van de eerste Romeinse keizerlijke dynastie (27 v. Chr. tot 69): hoe zij zich bewogen in het spanningsveld tussen het private en het publieke domein, hoe dat hun imago beïnvloedde, en hoe zij als vrouw en als keizerin of keizermoeder werden beschreven en weergegeven in beelden, op reliëfs en munten.

De eerste Romeinse keizerlijke dynastie, de Julisch-Claudische dynastie, had een tekort aan mannelijke erfgenamen. Dat gaf de keizerlijke vrouwen macht. Sommige van hen grepen die aan om nadrukkelijk op de voorgrond te treden. Zoals Agrippina, die Nero bij de hand nam nadat zij hem als 17-jarige tot keizer had gekroond. Volgens de schrijver Tacitus bepaalde zij op de achtergrond het beleid van Nero. ‘Maar Tacitus’, zegt Foubert, ‘is niet altijd even betrouwbaar.’

Een andere keizersvrouw die zich in het publieke domein manifesteerde, was Livia, de echtgenote van Augustus, de eerste Romeinse keizer. Augustus had geen zoon. Hij had een dochter, Julia, die trouwde met zijn stiefzoon Tiberius, de zoon van zijn vrouw Livia. Tiberius volgde Augustus op, en in feite was het dus Livia die dat bewerkstelligde.

Voorbeeldig
In het private en het publieke domein (domus – huis, huishouden – en forum – marktplaats) stond min of meer vast wat de first lady’s van Rome wel en niet was toegestaan. Indachtig de opvattingen van de senaat moesten zij vooral een voorbeeldige echtgenote of moeder zijn, maar mochten zij geen publieke functies vervullen. Agrippina en Livia overtraden die regel bewust. Zij manifesteerden zich als belangrijke afgevaardigden van de Julisch-Claudische dynastie en lieten zich prominent afbeelden op munten, reliëfs of in sculpturen.

‘Er waren ook vrouwen’, zegt Foubert, ‘die wel in de positie verkeerden om invloed uit te oefenen op het beleid van de keizer, maar toch op de achtergrond bleven. Zoals Antonia de Jongere, de moeder van Claudius. Zij beantwoordde volledig aan het ideaalbeeld van de keizerlijke vrouw, met alle schoonheid en deugden die daarbij hoorden. Maar we weten niet of haar optreden beperkt is gebleven tot het private domein, of dat zij ook het beleid van Claudius heeft beïnvloed, wat wel is gesuggereerd.’

Sommige first lady’s werden op afbeeldingen geassocieerd met Venus, godin van de liefde, of Ceres, godin van de vruchtbaarheid. Ze kregen dan bijbehorende attributen in de handen gedrukt, zoals een hoorn des overvloeds. Maar er waren ook vrouwen, zoals Agrippina de Oudere, de moeder van Caligula, en Nero’s moeder Agrippina de Jongere, die in verband werden gebracht met militaristische godinnen als Minerva of Dea Roma. Zij werden dan afgebeeld met een helm op hun kop, of in een soldatesk tenue, een duidelijk mannelijke connotatie waar de Romeinse senaat in het geval van vrouwen niet verrukt van was.

Na de 1ste eeuw veranderden de rol en positie van keizerlijke vrouwen volgens Foubert ingrijpend. ‘De keizers hielden hun moeders en echtgenotes na de eerste dynastie heel nadrukkelijk binnen het private domein. Zij waren zich zeer bewust van hun imago: een keizer mocht zich niet laten leiden door vrouwen aan het hof, anders werd hij niet serieus genomen. Na die tijd traden de vrouwen weer meer op de voorgrond.’

Foubert ziet een parallel tussen de positie van keizerlijke vrouwen in de 1ste eeuw en die van presidentsvrouwen nu. Het spanningsveld tussen het private en het publieke domein is vergelijkbaar, ‘al treden presidentsvrouwen meer en bewuster in de openbaarheid’. ‘Kijk naar Michelle Obama. Aan haar profiel wordt veel aandacht besteed, omdat zij wordt geacht een rol te spelen in het publieke domein. Dan verschijnt ze op tv om de kijkers te laten zien dat ze een verantwoordelijke moeder is die niet wil dat haar kinderen te dik worden.’

Meer over