'FIDE-president Iljoemzjinov is een crimineel'

Jan Timman..

Van onze verslaggever Robèrt Misset

ARNHEM Vijftien jaar nadat Garry Kasparov brak met de wereldschaakbond FIDE vindt vanaf dinsdag in Bonn de ‘herenigingsmatch’ plaats tussen Vladimir Kramnik en de huidige FIDE-kampioen Viswanathan Anand. ‘Eindelijk weer een legitieme match om de wereldtitel’, zegt Jan Timman, die in 1993 de alternatieve FIDE-tweekamp om de wereldtitel van Anatoli Karpov verloor.

‘Maar deze tweekamp garandeert niet dat de WK-cyclus weer normaal wordt vervolgd en alle problemen in de schaaksport zijn opgelost. Het is een nadeel dat met Anand en Kramnik de nummers 5 en 6 van de FIDE-ranglijst om de wereldtitel spelen. Het ondermijnt de geloofwaardigheid van deze match. Ik vind het ook vreemd dat ze het prijzengeld van anderhalf miljoen euro delen, dat is zeer ongebruikelijk voor een WK-match.’

Met de revolutie van Kasparov, die in 1993 een nieuwe organisatie (PCA) oprichtte om zijn wereldtitel tegen de Brit Nigel Short te verdedigen, is alle ellende begonnen, aldus de 56-jarige Timman.

‘In 1989 hadden we met de Grand Masters Association een uitstekende overeenkomst gesloten met de FIDE. Het was een spelersvakbond met prestige, die tevens het bestaansrecht van de wereldschaakbond erkende.

‘Kasparov wilde de FIDE juist opblazen, maar zijn gedrag was zeer inconsistent. Hij was een ongeleid projectiel. De ene keer zocht hij toenadering tot de toenmalige FIDE-voorzitter Campomanes, dan weer voerde hij oppositie. Erg principieel was het niet. Kasparov geeft nu ook toe dat die match met Short buiten de FIDE om een foutieve keuze is geweest.’

Het schisma in de schaakwereld leidde bovendien tot een stoet van soms onbeduidende grootmeesters, die zich van de FIDE wereldkampioen mochten noemen.

Timman, in een café in zijn woonplaats Arnhem: ‘Ponomariov was nog een groot talent. Maar Khalifman werd wereldkampioen in een knock-out toernooi, waarin de geluksfactor een grote rol speelde. Hij is nu zelfs buiten de tophonderd gevallen.

‘Ook Khazimdzjanov won de wereldtitel na knock-out matches. In het oude Rome zouden ze soldatenkeizers zijn genoemd.’

Timman profiteerde juist van de tweedeling. In 1990 had de Nederlandse schaakicoon in de finale van de toenmalige kandidatenmatches kansloos verloren van Karpov. Drie jaar later nodigde de FIDE hem uit wederom tegen de Russische oud-wereldkampioen te spelen voor de vacante FIDE-titel. Het werd Timman verweten dat hij zich leende voor een goedkoop toneelstuk, Kasparov was immers de ware kampioen.

Timman: ‘Ik voelde me er ongemakkelijk bij. Mijn voornaamste drijfveer was revanche te nemen voor mijn nederlaag tegen Karpov in 1990. Iedereen wist natuurlijk dat we niet om het echte wereldkampioenschap speelden.’

Glimlachend: ‘Behalve Karpov dan, hij vond het zeer prettig om in zijn oude luister te worden hersteld. Al maakte hij die status in 1994 ook waar door met grote overmacht het toptoernooi in Linares te winnen.’

Het verwijt van de Engelsman Short dat Timman juist goed verdiende aan de rebellie van Kasparov, trof hem diep. ‘Ook de Nederlandse media waren negatief, dat maakte het niet eenvoudig een deel van de tweekamp met Karpov in Nederland te organiseren. Ik heb die kritiek nooit begrepen. Mij kon toch niets worden verweten?’

Het dictatoriale bewind van de Russische FIDE-president Iljoemzjinov heeft de schaaksport volgens Timman nog verder achteruitgeworpen. ‘In 1996 maakte Iljoemzjinov zich belachelijk door de WK-match in Bagdad te willen organiseren. Daardoor verloor de FIDE niet alleen een belangrijke sponsor, maar ook zijn geloofwaardigheid.’

Timman zou nooit met Iljoemzjinov willen samenwerken. ‘In 1997 wilde hij met me praten over de toekomst van het schaken. Ik merkte al snel dat het een zinloze bijeenkomst was. Iljoemzjinov is geen man die ideeën van anderen overneemt.’

Timman schreef in 2000 een kritisch artikel in New in Chess met als kop: De FIDE is bankroet. ‘Iljoemzjinov was woedend. Maar er is sinds 2000 niets veranderd.’

Van de straatarme, Russische deelrepubliek Kalmukkië had Iljoemzjinov als gouverneur al een eenmansbedrijf gemaakt. Timman: ‘Voor de schaakolympiade in Kalmukkië in 1998 werd de Russische activiste Larissa Joedina onder duistere omstandigheden vermoord. De clan rond Iljoemzjinov was daarbij betrokken. Hij is dus mede verantwoordelijk voor een politieke moord. We hebben het over een crimineel, die geen FIDE-voorzitter zou mogen zijn.’

Voor de olympiade in 2006 in Turijn verloor de Nederlandse zakenman Bessel Kok, vriend en voormalig sponsor van Timman, de verkiezing voor het FIDE-presidentschap van Iljoemzjinov. ‘Het was schokkend te zien dat Iljoemzjinov op grote schaal stemmen had gekocht’, zegt Timman.

‘Blijkbaar was hij niet zo zeker van zijn zaak. Ik had het wel ingecalculeerd. Het was moedig van Bessel Kok om de strijd aan te gaan. Maar het is niet eenvoudig het netwerk van Iljoemzjinov te doorbreken.

‘Nu werkt Kok met zijn Global Chess wel samen met de FIDE, maar in een positie die hem onwaardig is. Zijn Grand Prixcircuit, is geen groot succes. Die toernooicyclus mist allure, omdat te weinig topspelers er aan mee doen.

‘Je merkt aan alles dat Iljoemzjinov de touwtjes liever zelf in handen houdt. Kok heeft niet de macht om de FIDE werkelijk te reorganiseren. Het is nobel dat hij zich voor het schaken blijft inzetten. Maar Iljoemzjinov gebruikt Kok slechts om het gehavende imago van de FIDE op te poetsen.’

Timman was al eens zijdelings betrokken bij een coup tegen Iljoemzjinov. ‘Toen ik dat verhaal in 2000 over de FIDE schreef, waren er initiatieven voor een alternatieve schaakbond. De Amerikaanse grootmeester Yasser Seirawan was erg actief in de Verenigde Staten. Het was een grote tegenslag dat hij niet gesteund werd door de Amerikaanse federatie. Dat maakte de oprichting van een nieuwe bond al bijna onmogelijk.

‘Voor Bessel Kok zich in 2006 verkiesbaar stelde als FIDE-president, heb ik nog met zijn advocaat Erik Keizer overlegd over de oprichting van een belangenvereniging. Keizer vond dat de FIDE van binnenuit hervormd moest worden, maar dat is helaas niet gelukt. De wereldschaakbond wordt nog steeds niet democratisch geleid.’

Niemand weet ook hoe het straks verder gaat met de WK-cyclus. Timman: ‘De nieuwe wereldkampioen speelt eerst tegen de winnaar van de tweekamp tussen Topalov en Kamsky, die vorig jaar de World Cup won. Zo blijft de WK-cyclus verwarrend. Die kandidatenmatches van vroeger waren zo slecht nog niet, toen was er een heldere, piramidale opbouw naar de WK-match.’

Timman vreest bovendien dat de nieuwe wereldkampioen geen bindende figuur zal zijn. ‘Je kunt veel zeggen van Kasparov, maar hij had een enorm charisma. Met Kramnik als wereldkampioen zal de Russische bond zijn machtige positie binnen de FIDE behouden. Anand treedt nooit op de voorgrond. Een wereldkampioen moet zijn sport uitdragen. Maar door zijn gebrek aan daadkracht zal er niets veranderen bij de FIDE.’

Het is wachten tot een jonge hemelbestormer als Magnus Carlsen wereldkampioen wordt, zegt Timman. ‘Ik weet zeker dat hij het schaken een positieve impuls zal geven.’

Een Nederlandse grootmeester als uitdager van de wereldkampioen ziet Timman niet snel opstaan. ‘Het Max Euwe Centrum wil een Nederlandse Magnus Carlsen opleiden. De kans daaarop is niet erg groot. Carlsen kwam in Noorwegen vanuit het niets, zijn doorbraak heeft een magisch karakter.’

De huidige generatie leidt een anoniem bestaan, constateert Timman. ‘Het is leuk dat Jan Werle het toernooi in Liverpool heeft gewonnen. Maar verder zie ik geen grootse prestaties van Nederlanders. Ze spreken ook niet tot de verbeelding. Smeets en Stellwagen zijn intelligente, aardige jongens. Maar ze hebben niet de uitstraling van een Hein Donner.

‘En Loek van Wely is slecht verstaanbaar, je kunt niet veel van hem verwachten. Ik vind het opmerkelijk dat hij zulke slechte resultaten boekt. Op zijn leeftijd stond ik aan de top.’

Meer over