Nieuws

Fabrieken stilgelegd vanwege torenhoge gasprijs: moet ‘Slochteren’ weer tijdelijk open?

Energieprijzen zijn de afgelopen maanden zo sterk gestegen dat grootverbruikers in de problemen komen. Sommige moeten hun productie zelfs stilleggen en vrezen voor hun voortbestaan. De reden is een tekort aan gas. Is daar iets aan te doen?

Medewerkers van Damco ­Aldel aan het werk in de aluminiumsmelterij in het Groningse Farmsum. Beeld   Kees van de Veen / HH
Medewerkers van Damco ­Aldel aan het werk in de aluminiumsmelterij in het Groningse Farmsum.Beeld Kees van de Veen / HH

Voor Eric Wildschut zouden het eigenlijk gouden tijden moeten zijn. De prijzen van aluminium breken records, een ton kost nu twee keer zo veel als voor de coronapandemie. Het bedrijf waar Wildschut financieel directeur is, produceert aluminium. De kassa moet dus volop rinkelen bij Damco Aldel, de aluminiumsmelterij uit het aan Delfzijl grenzende dorpje Farmsum.

De kassa rinkelt ook, maar vooral omdat er meer geld uitvliegt dan er binnenkomt. De reden: de krankjorum hoge elektriciteitsprijzen. Die zijn de afgelopen maanden bezig aan een ongekende opmars. Een megawattuur kost nu 160 euro. Vóór de pandemie was dat 32 euro. Elektriciteit is in korte tijd dus vijf keer zo duur geworden.

Wildschut rekent voor wat dat betekent voor zijn bedrijf. Om een ton aluminium te maken, is 15 megawattuur energie nodig. ‘Dat betekent dat we per ton aluminium 2.400 euro aan stroom kwijt zijn’, zegt hij. De wereldmarktprijs voor aluminium is omgerekend 2.460 euro. ‘Als je dan ook nog onze netbeheerkosten en energiebelasting daarbij optelt, houden we aan een ton aluminium helemaal niets over.’ En dan moeten de salarissen nog worden uitbetaald, de administratie, de verkoop, het onderhoud moet worden bekostigd en er moeten investeringen worden gedaan.

Aluminiumprijs

Damco Aldel staat het water dus aan de lippen, ondanks de florissante aluminiumprijs. ‘Ik vrees voor het voortbestaan’, sombert Wildschut. Afgelopen week schreef hij samen met de Budelse zinkproducent Nyrstar en het Farmsumse chemiebedrijf ESD-SIC (eveneens energiegrootverbruikers) een brandbrief aan de minister Stef Blok van Economische Zaken. Diverse bedrijven hebben de productie al moeten terugschroeven, schrijven ze. Als de situatie niet snel verbetert, ‘komt de werkgelegenheid in tal van sectoren in gevaar’.

Damco Aldel, Nyrstar en ESD-SIC zijn inderdaad niet de enige; ook de Zeeuwse kunstmestproducent Yara heeft aangekondigd dat het de productie tijdelijk flink gaat verminderen omdat de energiekosten te hoog oplopen.

Wat is er aan de hand? Waarom is elektriciteit zo duur? De belangrijkste reden is de sterk gestegen prijs voor aardgas. Daar is tekort aan. De prijs van gas heeft een directe link met die van elektriciteit.

De problemen beginnen bij de vloeibare variant LNG. In Azië, waar de industrie na de ergste coronagolven is opgeveerd, is grote vraag naar gas. Doordat Aziatische bedrijven bereid zijn nog meer voor LNG te betalen dan Europese, varen bijna alle schepen die kant op.

Russisch gas

Het tweede probleem is een tekort aan Russisch gas. Dat stroomt nu voor een flink deel via Oekraïne door pijpleidingen naar Europa. Maar Oekraïne vraagt de hoofdprijs voor dat transport, zeggen energie-experts. En Rusland is niet bereid daarvoor te betalen. Het levert wat is afgesproken en niet de extra hoeveelheden waar de Europese industrie nu om vraagt.

Nu ligt er een tweede gasleiding kant en klaar gereed, de zogenoemde Nord Stream 2, die door de Baltische zee loopt. Deze verbinding kan jaarlijks ruim vijftig miljard kubieke meter gas transporteren. Maar het kan nog maanden duren voordat Russisch gas via deze pijp richting Europa mag: Duitsland moet de juiste certificering nog afgeven.

Weinig wind

Niet dat het veel zou helpen als de nieuwe leiding nu opengaat, zegt Martien Visser, lector energietransitie aan de Hanzehogeschool en werkzaam bij Gasunie. Want eerst moeten de Europese gasvoorraden op peil worden gebracht voor de komende winter. Die zijn namelijk veel minder goed gevuld dan wenselijk is om straks een periode van koude te kunnen overbruggen. Dat de voorraadkamers zo slecht gevuld zijn, komt onder meer door het relatief koude voorjaar. En er stond de afgelopen maanden relatief weinig wind, waardoor windparken minder opleverden en gascentrales harder moesten draaien. Een lichtpuntje: tweede grootleverancier Noorwegen kondigde maandag aan dat het zijn gasleveringen aan Europa de komende twaalf maanden verhoogt met 2 miljard kubieke meter aardgas.

Werkzaamheden aan de Nord Stream 2, de gasleiding door de Baltische zee loopt, 8 september. Beeld via REUTERS
Werkzaamheden aan de Nord Stream 2, de gasleiding door de Baltische zee loopt, 8 september.Beeld via REUTERS

Geen strategische gasreserves

Dat Nederland nu last heeft van tekorten, komt doordat ons land, anders dan voor olie, geen strategische gasreserves heeft. Er zijn wel voorraadkamers voor aardgas, onder meer in het Drentse Norg, maar die zijn vooral bedoeld om piekvragen van huishoudens in de winter op te vangen. ‘We hadden geen strategische reserves nodig, omdat we Gronings gas hadden’, zegt Visser. ‘Slochteren’ was onze voorraadkamer, maar dat is nu goeddeels dicht.

Volgens Visser moet Nederland samen met buurlanden investeren in de aanleg van gasreserves, omdat alleen al een flinke voorraad ertoe leidt dat de prijzen niet zoals nu de pan uit rijzen. Er is dan immers altijd aardgas achter de hand dat op de markt gebracht kan worden zodra tekorten dreigen.

Kolencentrales

Een andere optie is om kolencentrales langer open te houden. Voor elektriciteit die is gemaakt uit kolen, hoeft immers geen aardgas te worden verbrand. Dit effect is nu al zichtbaar: ondanks hoge kosten voor de veel hogere CO2-uitstoot, draaien de drie resterende Nederlandse kolencentrales op volle toeren. Dat deze optie de slechtste is voor het klimaat, laat zich raden.

Politieke partijen die de kolencentrales willen sluiten, zullen deze week tijdens de Algemene Politieke Beschouwingen de druk op het demissionaire kabinet opvoeren; langer openhouden brengt de klimaatdoelen verder in gevaar, terwijl sluiting de problemen met energietekorten vergroot.

Zijn er nog andere opties?

Op korte termijn niet zo veel. Als de tekorten aan aardgas nog verder oplopen, bedrijven over de kop gaan en grote aantallen Nederlanders op straat komen te staan, of nog rampzaliger, als door elektriciteitstekorten komende winter in delen van Nederland de stroom uitvalt, zou het kabinet kunnen besluiten de Groninger gasvelden tijdelijk weer open te zetten.

Visser: ‘Het is niet te voorspellen wat er gebeurt. Ook in Texas verschenen telkens geruststellende rapporten, toch viel daar afgelopen winter de energievoorziening om.’

Gasopslag van gashandelaar GasTerra in het Drentse Langelo. Beeld Harry Cock / de Volkskrant
Gasopslag van gashandelaar GasTerra in het Drentse Langelo.Beeld Harry Cock / de Volkskrant

Groningse waakvlam

Den Haag (en de Groningers al helemaal niet) zitten niet op te wachten op het tijdelijk heropenen van de Groninger velden, maar het is een scenario dat in uiterste nood van de plank gehaald kan worden. Want Groningen staat nog altijd ‘op de waakvlam’ en kan relatief snel in bedrijf genomen worden.

De belangrijkste oorzaak van de huidige problemen is de liberalisering van de energiemarkt, zegt Visser. Den Haag dacht dat de markt het wel zou regelen. ‘Maar we hebben ons afhankelijk gemaakt van een paar externe producenten als Rusland, Noorwegen en LNG-partijen. Dat maakt ons kwetsbaar.’

Voor dit scenario is gewaarschuwd, maar tevergeefs. Visser: ‘De hoge prijzen laten zien dat we langs de randen van het toelaatbare scheren.’

Gaan burgers ook veel meer betalen voor hun energie?

Consumenten merken nog niet zo veel van de hoge gasprijs. Die bestaat voor hen voor een groot deel uit vaste kosten. Hoogleraar energie-economie Machiel Mulder van de Rijksuniversiteit Groningen schat dat de verdubbeling op de ‘dagmarkt’ een stijging van 20 procent op de energierekening kan betekenen.

Veel Nederlanders hebben volgens Mulder – ‘gelukkig’ – een vast tarief voor meerdere jaren en zijn beschermd tegen prijsstijgingen. Wie een variabel tarief betaalt, bijvoorbeeld omdat het contract met een vast tarief afloopt, kan op 1 januari met een fikse stijging te maken krijgen. Als de hoge prijzen langer aanhouden, zal op den duur iedereen er wat van gaan merken.

Spaanse consumenten gingen afgelopen zomer meermaals de straat op uit protest tegen de stijging van de energiefactuur: in augustus waren huishoudens daar 27 procent meer kwijt aan energie dan in dezelfde maand in 2019. Premier Pedro Sánchez reageerde vorige week met een ‘schokplan’: zijn regering gaat winsten afromen van bedrijven die groene stroom opwekken. Die profiteren van de hoge prijzen voor elektriciteit zonder dat ze meer kosten maken, ze hoeven immers geen duur gas in te kopen. Het geld dat de maatregel oplevert komt via verschillende wegen terug bij de consument, waardoor zij volgens Sanchez niet meer zullen betalen dan de energieprijzen van 2018, gecorrigeerd voor inflatie.

Griekenland

Ook Griekenland gaat een subsidie geven aan tweederde van de huishoudens en verhoogt een jaarlijkse toelage voor het inkopen van stookolie, de meest gebruikte warmtebron in het land. Italië steekt meer geld in een bestaand systeem om de energierekening te drukken, maar overweegt belastingen op energie geheel te herzien. Frankrijk en België overwegen ook lastenverlichtingen.

Groot-Brittannië wil zijn kleinere energiebedrijven helpen met gunstige leningen, om te voorkomen dat ze omvallen. Grote energiebedrijven zijn vaak verzekerd tegen de risico’s van stijgende energieprijzen. Kleinere partijen hebben die risico’s vaak niet afgedekt.

Of het Nederlandse kabinet noodlijdende grootverbruikers gaat helpen, zoals ze vragen in een brandbrief, is onzeker. Het ministerie van Economische Zaken en Klimaat zegt binnenkort een rondetafelgesprek te organiseren, ‘met experts uit de gaswereld, zoals GTS, Eneco, Vattenfall, Gazprom Marketing & Trading’.

Groen gas

De hoge prijs kan energieproducenten in beweging krijgen, zegt Mulder: ‘Groen gas maken wordt bijvoorbeeld aantrekkelijker.’ Dat gas komt niet uit de bodem, maar uit biologische bronnen zoals mest. ‘De productiekosten daarvoor zijn niet hoger geworden, maar je kan er meer aan verdienen door de hoge gasprijs. Voor groene stroom uit wind of zon geldt hetzelfde.’

Voor consumenten wordt een zonnepaneel op het dak of betere isolatie aantrekkelijker – voor wie het kan betalen althans. Hoe hoger de gasprijs, hoe rendabeler energiebesparing of groene energiebronnen worden. (Daniël van Kessel)

Meer over