InterviewGerjan Wilkens, hoofd verkiezingen Den Haag

Extra stembureaus gevonden, driekwart miljoen rode potloden ingeslagen – gemeente Den Haag is klaar voor verkiezingen op anderhalve meter

Gerjan Wilkens met de poster van het stembiljet, voor slechtzienden. Beeld Freek van den Bergh / de Volkskrant
Gerjan Wilkens met de poster van het stembiljet, voor slechtzienden.Beeld Freek van den Bergh / de Volkskrant

Toen Binnenlandse Zaken met de richtlijnen kwam voor het stemmen in coronatijd, begon in de gemeente Den Haag een welhaast militaire operatie. Niet alle stembureaus waren geschikt. De lijst met tachtig reservelocaties bleek hard nodig. Gerjan Wilkens, hoofd verkiezingen: ‘Alle vaste patronen vielen weg.’

In zijn mail staat dat hij vrijdag vrij is, maar die papadagen heeft hij al sinds januari opgegeven. Zo gaat dat in de ‘warme periode’, zoals ze op het Haagse stadhuis de laatste maanden voor de verkiezingen noemen. En zo slopend als de voorbereiding op de stembusgang van komende week heeft Gerjan Wilkens het nog niet meegemaakt.

Het hoofd verkiezingen van de gemeente Den Haag voelt vooral spanning om ‘het onvoorziene’, vertelt hij. ‘Met een verkiezingsproces neem je geen risico’s. Dat hebben we ook deze keer niet gedaan. En dan nog is de vraag of we iets over het hoofd hebben gezien, of we voldoende improviserend vermogen hebben om dat te kunnen oplossen. Ik denk het trouwens wel. Ik ben zo trots op mijn team, ik zeg weleens: wij kunnen ook een stembureau op de maan zetten.’

Voor Wilkens (36) en zijn mensen beginnen de verkiezingen altijd precies een jaar eerder. De meeste zijn een invuloefening, waarbij op voorhand duidelijk is welke stembureaus beschikbaar zijn. De voorbereiding op deze ‘anderhalvemeterverkiezing’ daarentegen kwam vooral neer op improviseren. Een monoloog:

De scenario’s

‘Toen we maart 2020 met de voorbereiding begonnen, hielden we er rekening mee dat alles anders zou worden. Het ministerie van Binnenlandse Zaken kwam met drie scenario’s: verkiezingen met coronamaatregelen, stemmen per brief, en uitstellen van de verkiezingen. Op uitstel konden we ons niet voorbereiden en met briefstemmen hebben we veel ervaring, omdat wij de stemmen van Nederlanders overzee verwerken. Daar hoefden we dus weinig energie in te steken.

‘Al snel was duidelijk dat de anderhalvemeterverkiezing het zou worden. We wisten: dan hebben we heel veel anderhalvemeters nodig. En van die stemlocaties wisten we veel, alleen de vloeroppervlakte niet. Dus zijn we er dertig gaan opmeten. Dat was vrij random, verzorgingstehuizen en scholen vielen af vanwege de coronarisico’s en de zomervakantie.

Alles over de verkiezingen

Op 17 maart kiezen we een nieuwe Tweede Kamer. Op deze pagina lees je onze lijsttrekkersinterviews, vindt je onze analyses van de partijprogramma’s en kunt u onze stemwijzer doen.

‘De uitkomsten van die steekproef vielen ons tegen. Met collega’s van Amsterdam, Rotterdam en Utrecht hadden we, door proefopstellingen te doen, uitgerekend dat een stembureau minimaal 55 vierkante meter groot moest zijn. Veel locaties bleken te klein, genoeg afstand houden kon daar niet. Per stembureau moet een extra lid aanwezig zijn, om bij de deur te controleren of mensen bijvoorbeeld hun mondkapje opzetten.

‘De vraag was nog even of er spatschermen gebruikt konden worden als leden van het stembureau onderling geen 1,5 meter afstand konden houden. Toen werd besloten van niet, moesten we nog meer locaties schrappen.’

De afvallers

‘Toen Binnenlandse Zaken met de precieze richtlijnen kwam, zijn we de overgebleven locaties gaan schouwen. Dan gaat het om dingen als: wat zijn de afmetingen, hoe hoog zijn de drempels, voldoet de ventilatie aan het Bouwbesluit, zijn er verschillende in- en uitgangen?

‘De ventilatie leverde een volgende schifting op. Als er geen goede mechanische ventilatie is, moeten er genoeg ramen en deuren open kunnen. Alle leden van de stembureaus krijgen van ons een fleecedeken, zodat ze het niet koud hebben tijdens het luchten.

‘Op een zogeheten prospect list staan voor elke verkiezing tachtig reservelocaties. Ik heb er in mijn vijf vorige verkiezingen nog nooit een hoeven gebruiken. Maar nu hadden we de lijst hard nodig. En ook van die tachtig viel een deel af.

‘Toen zijn we gaan kijken binnen alle mogelijke databases: wat staat er eigenlijk aan gebouwen in Den Haag? We hebben ook aangeklopt bij de vrijetijdssector, voor beschikbare hotels en theaters. We hebben in totaal 840 locaties benaderd, echt heel veel. Daar zaten grote panden tussen, die helaas te verkamerd bleken. Maar ook buurthuizen die vanwege de ventilatie afvielen. Sommige locaties zagen er zelf van af, vanwege corona.

‘Uiteindelijk zijn we op Google Maps in buurten gaan zoeken waar we locaties tekortkwamen. Je wilt dat de stembureaus zo veel mogelijk verspreid liggen, dat mensen niet te ver hoeven reizen om te kunnen stemmen. Als er wat interessants bij zat, zijn mijn negen collega’s op de elektrische scooter gestapt om te gaan kijken.’

De bestellingen

‘Intussen hebben we enorme offertes uitgezet, onder meer voor 720 duizend rode potloodjes: twee keer zoveel als Den Haag stemgerechtigden heeft. We weten dit jaar echt niet op welke plekken mensen veel of weinig gaan stemmen. Van de 259 locaties zijn er 171 nieuw; alle vaste patronen zijn weggevallen.

‘De kiezers mogen het potlood houden. Op die manier is de kans op besmetting het kleinst. En zo’n potlood steeds desinfecteren kost ook schoonmaakmateriaal.’ (De extra kosten voor deze verkiezing komen voor Den Haag neer op 2,175 miljoen euro – daarvan heeft het Rijk al 1,5 miljoen euro compensatie toegezegd. Over de resterende 630 duizend euro is Den Haag met het Rijk in gesprek. red.)

‘Op zestien plekken kan bij ons in een tent worden gestemd, onder meer op een basketbalveld. We hebben nog even drive-throughstembureaus overwogen, zoals in andere gemeenten. In Den Haag hebben we ooit een nachtstembureau in een café gehad, mensen konden stemmen in een tram of in een klassieke stadsbus. Dus ik kijk niet gek op van een locatie.’

De twijfel

‘Na onze steekproef wisten we echt niet zeker of we het zouden redden. We hebben nog nooit zo veel andere locaties moeten zoeken. Bij verkiezingen is het juist fijn om de locaties als eerste op orde te hebben, dat is je basis. Daarna kun je bijvoorbeeld de leden per stembureau gaan indelen.

‘Half november, toen we met de scooters de laatste plekken hadden geïnspecteerd, dachten we wel dat we het zouden redden. Burgemeester Jan van Zanen noemt deze verkiezingen een militaire operatie, daar kan ik me wel in vinden. Het is hard werken geweest, maar Den Haag is er klaar voor.’

Podcast Koorts

In de politieke podcast Koorts word je in aanloop naar de verkiezingen iedere week bijgepraat door Sheila Sitalsing, Pieter Klok en Gijs Groenteman en de Haagse redactie van de Volkskrant.

Meer over